Ostatnim okazałym pogrzebem na Cmentarzu Łyczakowskim przed I wojną światową był pogrzeb Józefa Kajetana Janowskiego (1832–1914), członka i sekretarza stanu polskiego Rządu Narodowego w powstaniu styczniowym. Zmarł we Lwowie jako ostatni członek Rządu Narodowego.
Lidia Michalska-Bracha w biograficznej książce o nim między innymi pisała: „Józef Kajetan Janowski – postać szczególna, jeśli chodzi o losy polskich dziewiętnastowiecznych generacji, dla których sprawa narodowa i miłość Ojczyzny, rozumiane jako pewnego rodzaju misja, stały się dominującym czynnikiem określającym ich biografie. Zaliczyć go można do swoistej „prezentacji ducha narodowego”, która czuła i myślała głębiej, nie straciła wiary w możność dalszej pracy i w rozpoczęcia na nowo walki o niepodległość Ojczyzny”.
Józef Kajetan Janowski pochodził z Warszawy, był absolwentem Wydziału Architektury warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych. W 1859 roku otrzymał patent budowniczego. Aktywnie działał na rzecz sprawy narodowej od pierwszego dnia i przez cały okres powstania, był jednym z najbliższych współpracowników dyktatora Romualda Traugutta. Po upadku powstania przez szereg lat przebywał na emigracji w Poznańskim i we Francji, zaś w od 1874 roku osiedlił się we Lwowie, gdzie prowadził bardzo aktywną działalność społeczną, również pracował zawodowo jako utalentowany i wzięty architekt i budowniczy. W 1881 roku otrzymał obywatelstwo austriackie i aktywnie udzielał się w życiu politycznym Lwowa, kilkakrotnie wybierany do Rady Miejskiej, również do władz naczelnych licznych organizacji zawodowych, jak „Izba inżynierska rządowych upoważnionych cywilnych inżynierów, architektów i geometrów”, Towarzystwa Politechnicznego, Towarzystwa Przemysłowego i innych. Od 1887 i do 1900 roku prezes zorganizowanego z jego inicjatywy „Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego z roku 1863/64”, które odegrało najważniejszą rolę w organizacji weteranów powstania we Lwowie, pomocy potrzebującym weteranom, propagandzie patriotycznych czynów powstania, wychowaniu młodzieży lwowskiej w duchu patriotycznym. We Lwowie karierę zawodową kontynuował w Katedrze Architektury Wydziału Budownictwa Politechniki Lwowskiej (w owych czasach c.k. Szkoły Politechnicznej) pod kierownictwem profesora Juliana Oktawiana Zachariewicza, wybitnego architekta lwowskiego. J. K. Janowski pracował jako docent płatny, do roku 1903, kiedy odszedł na emeryturę – wykładowca kursu encyklopedii budownictwa. Zasiadał również w latach 1898–1899 w komisji egzaminacyjnej na Wydziale Architektonicznym. Brał aktywny udział w organizacji Wystawy Krajowej w Stryjskim Parku w 1894 roku i Wystawy Budowniczej w 1902 roku. Na Wystawie Krajowej pełnił funkcje gospodarza pawilonu architektury. Na Wystawie Budowniczej obok projektów innych znanych architektów lwowskich zostały wystawione również jego projekty, między innymi szpitala dziecięcego św. Zofii, budynku c.k. żandarmerii, domu Władysława Gubrynowicza. J. K. Janowski był też członkiem komisji konsensów Rady Miejskiej na budownictwo we Lwowie, brał udział w jury konkursów w Szkole Przemysłowej. Jako architekt i radny miejski wchodził w skład komitetu sędziów do oceny planów budowy gmachu nowego teatru we Lwowie, obok znanych architektów i historyków – Władysława Łozińskiego, Sławomira Odrzywolskiego, Jozefa Dziekońskiego, Juliana Zachariewicza, Juliana Hochbergera.
Komitet sędziów oceniał projekty konkursowe pod kierownictwem Edmunda Mochnackiego, prezydenta miasta Lwowa. Według własnych projektów J. K. Janowskiego zbudowano we Lwowie szereg gmachów użyteczności publicznej, świątyń i will prywatnych. Między innymi był autorem projektów szkoły powszechnej św. Antoniego przy ul. Łyczakowskiej 38. Budynek został utrzymany w stylu panującego w owej epoce neorenesansu, fasadę ozdobiono popiersiami znanych pedagogów polskich: G. Piramowicza, O. Kopczyńskiego i S. Konarskiego dłuta rzeźbiarza E. Schrodla. W latach 1878–1882 na rogu ulicy Łyczakowskiej i Głowińskiego zbudowano budynek szpitala dziecięcego św. Zofii z fasadą ozdobioną ornamentyką neorokokową. Obydwa budynki cofnięto w głąb działek budowlanych i przed nimi urządzono przestrzeń wzbogaconą roślinnością.
Zielona przestrzeń i oryginalne ogrodzenie oddzielają od ulicy zbudowane według projektu J. K. Janowskiego w latach 1876–1877 dwie sąsiednie wille przy ul. Jana Kleina nr 5 i 7. Pierwsza z nich została zbudowana na zamówienie Władysława Gubrynowicza, znanego wydawcy, księgarza i bibliofila, druga – hrabiów Ledóchowskich. Wille zbudowano w stylu neorenesansu francuskiego z bogatą ornamentyką na fasadach i we wnętrzach. Dla Władysława Gubrynowicza J. K. Janowski zaprojektował też kamienicę zbudowaną w roku 1892 na rogu ulicy Teatralnej i Jana Kilińskiego. W parterze kamienicy znajdowała się księgarnia spółki „Gubrynowicz i Schmidt”, dlatego fasadę zdobią popiersia znanych polskich poetów i pisarzy, mianowicie A. Asnyka, J. Kochanowskiego, J. Kraszewskiego, Z. Krasińskiego, A. Mickiewicza i J. Słowackiego dłuta P. Harasimowicza.
W latach 1877–1883 J. K. Janowski pełnił funkcję kierownika budowy kościoła i klasztoru ss. Franciszkanek Najświętszego Sakramentu przy ulicy Kurkowej, zaprojektowanego przez profesora Juliana Oktawiana Zachariewicza, zaś w latach 1889–1890 Janowski opracował projekt kaplicy ss. karmelitanek (później Franciszkanek Rodziny Marii), którą zbudował obok przy ul. Kurkowej 45. Według jego projektu rozbudowano też klasztor ss. karmelitanek. W roku 1887 zaprojektował i zbudował kościół rzymskokatolicki pw. św. Piotra i Pawła w Rzęsnej Polskiej, w popularnymi w środowisku architektów lwowskich elementami neogotyckimi. W latach 1890–1897 przy ulicy Bilińskich zbudowano zespół Zakładu Dla Nieuleczalnie Chorych fundacji Bilińskich. Budynki Zakładu wyróżniają się malowniczym potraktowaniem motywów średniowiecznych, zastosowaniem kolorowej nieotynkowanej cegły, dachówki, majoliki. W tym projekcie J. K. Janowski współpracował ze znanymi lwowskimi architektami J. Hochbergerem, I. Brunekiem, L .B. Ramultem. Budownictwo prowadziła firma Jana Lewińskiego.
Również we współautorstwie z L. B. Ramultem w latach 1898–1900 J. K. Janowski zaprojektował gmach Zakładu Ciemnych przy ulicy św. Zofii. Zaś we współpracy z J. Braunseisem – w 1898 roku trzy gmachy klinik Szpitala Miejskiego, między innymi – kliniki kardiologicznej. Wśród projektów J. K. Janowskiego wyróżnia się zbudowany w 1890 roku monumentalny neorenesansowy gmach austriackiej żandarmerii na rogu ulic Kopernika i Leona Sapiehy. Według projektu J. K. Janowskiego zbudowano też tzw. „łazienki Diany” przy ulicy Słowackiego. Charakter spektakularny miał konkurs na budowę gmachu Muzeum Przemysłowego im. Franciszka Józefa przy Wałach Hetmańskich, obok Wielkiego Teatru Miejskiego (Opery Lwowskiej).
Według profesora Jakuba Lewickiego, konkurs ogłoszono w 1889 roku, zaś „na jego budowę przeznaczono sumę 250 tysięcy złotych reńskich… Konkurs rozstrzygnięto na początku 1890 roku, a jego zwycięzcą została praca Gustawa Bizanza, profesora Wydziału Budownictwa Szkoły Politechnicznej… Drugą nagrodę otrzymał projekt Jana Zawiejskiego (autora gmachu Teatru im. J. Słowackiego w Krakowie)… Ostatecznie nie doszło do rozpoczęcia budowy muzeum, a liczne dyskusje dotyczące formy nowego gmachu spowodowały rozpisanie kolejnego konkursu. Miał on charakter zamknięty i ogłoszono go w 1891 roku. Do udziału w ścisłym konkursie zaproszono Gustawa Bizanza, Jana Zawiejskiego i Leonarda Marconiego… Ostatecznie jednak i tym razem nie doszło do rozpoczęcia budowy według przedstawionych prac konkursowych, a architekci oskarżali się wzajemnie o plagiat i kradzież koncepcji. Doprowadziło to nie tylko do gorszących dyskusji, ale i do procesu sądowego, który miał wyjaśnić autorstwo gmachu. Za twórcę architektury wówczas uważano jednak Leonarda Marconiego, który zmarł 1 kwietnia 1899 roku i nie doczekał jednoznacznego rozstrzygnięcia sporu. Także profesor Gustaw Bizanz podkreślał później, że zwyciężył w konkursie i że był autorem projektu budynku”. Sprawa autorstwa została skomplikowana jeszcze z tego powodu, że Leonard Marconi jako przede wszystkim artysta rzeźbiarz, zaprosił do współpracy nad projektem architekta Józefa Kajetana Janowskiego. Po przyznaniu priorytetu ich projektowi, współautorzy nie podzielili między siebie praw autorskich i sprawa znów oparła się o proces sądowy. Rozprawa sądowa Janowski przeciw Marconiemu odbyła się w grudniu 1898 roku, o czym pisały wszystkie gazety lwowskie, między innymi „Słowo Polskie” i „Kurier Lwowski”. Gmach muzealny został zbudowany w latach 1898–1903 i uroczyście otwarty w 1904 roku. Sprawa autorstwa tak naprawdę nie została wyjaśniona do końca po dzień dzisiejszy. Współczesna literatura zazwyczaj przypisuje autorstwo wspólnie Marconiemu i Janowskiemu.
Józef Kajetan Janowski jest też znany z projektów tablic pamiątkowych, grobowców i pomników na Cmentarzu Łyczakowskim. Między innymi to właśnie on zaprojektował tablicę pamiątkową znanego filantropa i powstańca styczniowego Tadeusza Żulińskiego w kościele oo. dominikanów, którą w marmurze wykonał rzeźbiarz Tomasz Dykas. Na Cmentarzu Łyczakowskim według jego projektu zbudowano grobowiec chirurga Piotra Krzeczunowicza. Według profesora Jurija Biriulowa, „grobowiec wyróżnia się zwłaszcza piękną zamkniętą kompozycją plastyczną oraz elegijnym nastrojem. Marmurowy posąg siedzącej smutnej płaczki znakomicie rysuje się na tle ściany między kolumnami niewielkiej kapliczki (audiculi) w stylu neorenesansowym. Rzeźbę płaczki wykonał Tomasz Dykas. Rzeźbiarz umiejętnie skomponował bryłę, doskonale zostały uchwycone i wyważone wszystkie proporcje figury i jej dopasowanie do architektoniki pomnika”. Na jednej z sąsiednich kwater cmentarza (pole nr 71) znajduje się grobowiec rodzinny Janowskich. Na monumentalnym grobowcu ustawiona na piedestale marmurowym odlana z brązu postać Matki Boskiej z krzyżem, kotwicą i gorejącym sercem (symbole Wiary, Nadziei i Miłości). Na piedestale napis: „Paulinie Józef”. Figura została ustawiona po śmierci Pauliny z Tolkemitów Janowskiej (10.VI.1832 – 1.X.1890), małżonki Józefa Kajetana Janowskiego. W tymże grobowcu został też pochowany Józef Kajetan Janowski (17.III.1832 – 24.VI.1914).
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 12 (472), 30 czerwca – 14 lipca 2025
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 1
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 2
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 3
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 4
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 6
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 7
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 8
