Liczne groby powstańców styczniowych rozsiane są na terenie całego Cmentarza Łyczakowskiego. Na „Górce powstańców 1863/1864 r.” pochowano 230 weteranów powstania, zaś w innych kwaterach cmentarza znajduje się jeszcze 435 grobów, wśród nich groby trzech generałów wojsk powstańczych, mianowicie Antoniego Jeziorańskiego (1831–1883), Michała Heydenreich-Kruka (1831–1886) i Józefa Śmiechowskiego (1798–1875). Właśnie ci generałowie, również pułkownik Karol Kalita-Rębajło, członkowie Rządu Narodowego Bronisław Szwarce i Józef Janowski, jak napisał Aleksander Medyński, „przewodzą na tym cmentarzu tłumnej szarej rzeszy żołnierskiej z roku 1863/4”.
Na tak zwanym „drugim rondzie” obok pomnika Juliana Konstantego Ordona, ku pamięci powstańców styczniowych były ustawione trzy potężne dębowe krzyże pamiątkowe. Tak oto pisał o nich krajoznawca lwowski Aleksander Medyński w „Ilustrowanym przewodniku po Cmentarzu Łyczakowskim” ( Lwów – 1937 r.): „Na obwodzie ronda widnieją trzy ogromne dębowe krzyże – dwa po stronie prawej, jeden po lewej. Z prawej pierwszy od obelisku Ordona wielki krzyż poświęcony „Pamięci pomordowanych za wiarę Braci w dniu 21 listopada 1893 roku w Krożach na Litwie”. U stóp krzyża płyta z odpowiednim napisem i artystycznie wykonany dużych rozmiarów wieniec cierniowy z metalu. Drugi krzyż po prawej stronie poświęcony jest „Unitom pomordowanym przez Moskwę”. Po przeciwległej stronie wysoki krzyż dębowy nosi w górze na tarczy napis: | „1863 rok”, poświęcony zatem pamięci Uczestników powstania styczniowego”.
Postacią bardzo we Lwowie popularną, jak również tajemniczą („postać spowita mgłą tajemnicy”) był weteran powstania styczniowego Szymon Wizunas Szydłowski, który otrzymał imię „chorążego Ziemi Witebskiej”. W powstaniu styczniowym walczył z historyczną chorągwią Ziemi Witebskiej, którą wyniósł z kościoła w Surażu i nie rozstawał się z nią do końca życia. Zmarł we Lwowie w 1906 roku, zaś 4 lipca 1909 roku na jego grobie na „Górce powstańców 1863/1864 r.” uroczyście odsłonięto pomnik, usytuowany w najwyższym punkcie Cmentarza Łyczakowskiego, który niejako symbolizuje wszystkich poległych i straconych bojowników powstania styczniowego.
Przy odsłonięciu pomnika przy licznym udziale publiczności przemawiali m.in.: wybitny patriota biskup Władysław Bandurski i prezydent Lwowa Stanisław Ciuchciński. Pomnik przedstawia Szymona Wizunasa Szydłowskiego w chłopskiej siermiędze, trzymającego historyczną chorągiew z obrazem Matki Boskiej otoczonym herbami Polski, Litwy i Rusi (Orzeł, Pogoń i Archanioł). Postać Szymona Wizunasa Szydłowskiego umieszczono na wysokim kamiennym cokole, w który wmurowano dwie granitowe tablice pamiątkowe. Na jednej z nich napis-sentencja: „Z prochów naszych powstaną mściciele”.
Historyczny sztandar Ziemi Witebskiej Szymon Wizunas Szydłowski pod koniec życia podarował „Towarzystwu Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego z roku 1863/1864”, które czciło go jak relikwię. W 1923 roku chorągiew została uroczyście przekazana Korpusowi Kadetów nr 1 we Lwowie.
Przez lata projekt i wykonanie pomnika przypisywano Aleksandrowi Zagórskiemu, właścicielowi znanej firmy kamieniarskiej. Jednak współczesny lwowski profesor Jurij Biriulow ustalił, że projekt pomnika wykonał rzeźbiarz lwowski Józef Chmieliński (1862–1941), uczeń Leonarda Marconiego i Antoniego Popiela. W swojej monografii rzeźby lwowskiej profesor m.in. pisze: „Józef Chmieliński wykonał realistyczny, o dokładnie oddanych szczegółach gipsowy model posągu Szymona Wizunasa Szydłowskiego, który następnie został wykuty w kamieniu w pracowni Aleksandra Zagórskiego i ustawiony na piedestale w kształcie imitowanych złomów skalnych. Pomnik poświęcono 1 listopada 1908 roku i uroczyście odsłonięto 4 lipca 1909 roku, zaś w ówczesnych relacjach prasowych, a później w książce Stanisława Sławomira Nicieji „Cmentarz Łyczakowski we Lwowie” został przypisany dłutu Aleksandra Zagórskiego. Jednak Zagórski faktycznie wykonał tylko podstawę pomnika oraz zrealizował w kamieniu gipsowy model Józefa Chmielińskiego”.
Od samego początku społeczeństwo odbierało pomnik jako wyraz hołdu dla wszystkich powstańców pochowanych na Cmentarzu Łyczakowskim. Uroczystości poświęcenia i odsłonięcia pomnika, w których brało udział całe miasto, miały charakter niezwykle podniosły, patriotyczny. Wydarzenia te tak opisuje „Kurier Lwowski” z dnia 5 lipca 1909 roku: „Odsłonięcie i poświęcenie pomnika roku 1863 było manifestacją narodową, hołdem dla wielkich bohaterów ostatniej walki z ciemięzcami. Przybyli hołd złożyć wszyscy, którym droga jest nasza przeszłość”. Zbiórkę uczestników wyznaczono pod pomnikiem Adama Mickiewicza w centrum miasta. Stąd pochód wśród szpalerów ludności i przy dźwiękach kapeli ruszył na Cmentarz Łyczakowski. Na czele pochodu odział konnego „Sokołu Macierzy”, dalej piesze drużyny „Sokoła” ze sztandarami, za nimi reprezentacja miasta na czele z prezydentem Stanisławem Ciuchcińskim, „weterani powstania z poszarpanym od kul sztandarem”, delegacje cechów i stowarzyszeń, między innymi „Gwiazdy” i „Skały”, ochotnicza drużyna strażacka, młodzież szkolna. Tłum ludzi wypełnił cmentarzyk powstańczy, stoki wzgórza i strome drożyny prowadzące na szczyt. Odegrano hymn narodowy, zaś biskup Władysław Bandurski pomodlił się, poświęcił pomnik i przemówił do zebranych. Obok niego stał hrabia Stanisław Badeni, marszałek Sejmu Galicyjskiego. Biskup W. Bandurski przemawiał do zebranych jak zawsze niezwykle emocjonalnie: „W epoce przygnębienia, w epoce, stojącej w łunie pożarów, kurzawie krwi, w epoce męczeństwa, ofiar, stawiono na ziemi naszej, na cmentarzach, dębowe wysokie krzyże z cierniową koroną. Krzyże te już dziś poczerniały. Dziś stajemy u pomnika, który przypominać nam ma tę epokę. Stajemy przed pomnikiem wzniesionym na cześć tych, co padli w walce o niepodległość naszej Ojczyzny, tych co na Syberii na wygnaniu, na tułaczce, w kazamatach ofiarą swego życia stwierdzili miłość Ojczyzny. Stajemy przed pomnikiem tych, których imiona nie są zapisane na kartach historii, ale w sercach-księgach żyjących w każdej epoce, w każdym wieku… Radbym by na tym pomniku wyryte były i te słowa: „Tobie wrogu na postrach, tobie przechodniu na wzór”… Nie z cierniową koroną ten pomnik, ale z chorążym, co trzyma sztandar, do boju prowadzi, do pracy, wytrwałości, budzenia ducha. Powstali mściciele aby budzić i zapalać ducha. To posiew krwi 63 roku. Do przeszłości nam iść i wzór brać… Ten pomnik tobie przechodniu na wzór. Młodzieży na wzór. Te grobowce wołają do młodzieży: naprzód iść, wciąż iść, nigdy wstecz, a na redutach stać”. Przedstawiciel uczestników powstania dr Bronisław Dulęba przekazał pomnik pod opiekę społeczeństwa polskiego i reprezentacji miasta, w nadzieji, że otoczą pomnik należną opieką, i pomnik i cmentarzysko powstańców. Wyraził pewność, że odbywać się będą pielgrzymki pod ten pomnik i do tych grobów. Prezydent miasta Stanisław Ciuchciński odbierając pomnik, zapewnił, że rada miejska czci wszystkie pamiątki narodowe, Tym większą czcią otoczy i ten pomnik, wzniesiony ku pamięci tych, co hasłem za naszą i waszą wolność poszli w bój. Powiedział: „Przyrzekam więc w imieniu swojem i moich następców, że będziemy opiekować się tym pomnikiem”. Na zakończenie uroczystości chór „Echo” odśpiewał piękny utwór „Pogrzeb Kościuszki”, zaś publiczność jedną zwrotkę pieśni „Boże, coś Polskę”.
„Kurier Lwowski” przypomniał, że pomnik stanął ofiarnością członków Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego z roku 1863/1864. Wśród ofiarodawców wymieniono nazwiska Karola Lewakowskiego, byłego posła m. Lwowa, Józefa Wisłockiego, aptekarza, Felicji hr. Skarbek i innych. Z wielkim entuzjazmem udzielał się przy budowie pomnika pułkownik wojsk powstańczych Józef Nieczuja-Miniewski.
Jurij Smirnow
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 2
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 3
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 4
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 5
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 6
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 7
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 8
