Po upadku powstania styczniowego w austriackiej Galicji, a przede wszystkim we Lwowie osiedliło się wielu byłych powstańców, pochodzących z różnych ziem polskich. Większość to byli ludzie młodzi, mieli przed sobą jeszcze całe życie i wiele wydarzeń życiowych. Niejeden dał się poznać jako zasłużony dla kultury polskiej poeta, pisarz, aktor lub architekta. Świadczą o tym ich życiorysy i pomniki na Cmentarzu Łyczakowskim. Na postacie niektórych z nich zwracamy uwagę w tym odcinku naszych przechadzek po nekropolii lwowskiej.
Niedaleko najstarszej na cmentarzu kaplicy hrabiów Dunin-Borkowskich znajdujemy stylowy pomnik na grobie Alfreda Kamienobrodzkiego (1844-1922), znanego lwowskiego architekta i akwarelisty. Jego projekty architektoniczne wyróżniały się nie tylko monumentalnością, lecz również oryginalnym stylizowaniem elementów dawnych stylów historycznych. 29 listopada 1922 roku „Gazeta lwowska” wydrukowała nekrolog: „Alfred Kamienobrodzki zmarł we Lwowie w piątek (25 listopada), w otoczeniu synów, córek i licznego zastępu wnuków. Człowiek wyjątkowej dobroci serca i zacności charakteru, cieszył się ogólną sympatią i poważaniem. Dawni jego podwładni robotnicy wspominali zawsze swego pryncypała z czcią niezwykłą. Ongi, gdy młodzież polska chwyciła się za broń, by stanąć do nierównej walki z przemożnym wrogiem i Alfreda Kamienobrodzkiego wśród niej nie zabrakło. Ukończywszy studia techniczne, zdobył sobie w naszym mieście uznanie jako tęgi architekt. Obok tego znany był w gronie już cieśniejszym jako utalentowany akwarelista, przenoszący z zamiłowaniem na papier zabytki miast polskich: Lwowa, Warszawy, Kamieńca Podolskiego i innych. Albumy te jego posiadają dzisiaj wartość poważną. Zgasł w 79 roku życia pracowitego i pobożnego, pozostawiając jako spuściznę po sobie imię nieskalane i liczny zastęp w prawdziwie obywatelskim polskim duchu wychowanych dzieci i wnuków”.
Alfred Kamienobrodzki urodził się 1844 roku w Tarnowie, w szlacheckiej rodzinie urzędnika państwowego, herbu Rogala. Tamże ukończył gimnazjum. Zafascynowany sztuką i architekturą, podjął się studiów w Krakowie, w Szkole Sztuk Pięknych. Jednak po wybuchu powstania styczniowego dziewiętnastoletni Alfred zostawił studia i przedostał się na teren Królestwa Polskiego, zaciągnął się w szeregi powstańcze jako szeregowiec. W jednej z pierwszych bitw został ciężko ranny w nogę. Ukrywał się w chłopskiej chacie do powrotu do zdrowia. Po wyzdrowieniu podjął studia na Wydziale Architektury Politechniki Wiedeńskiej (1870-1874).
Od 1874 roku pracował we Lwowie, gdzie prowadził własne biuro architektoniczne. Zamieszkał z liczną rodziną we własnej willi przy ulicy Technickiej 2 (ob. Iryny Farion). Projektował i budował liczne kamienice czynszowe w stylu historycznym, zaś od 1900 roku w formach zmodernizowanych. Wśród jego projektów: willa „Palatyn” na Górze Kaleczej, willa Z. Drągowskiego przy ulicy Zyblikiewicza 45 (ob. Iwana Franki 73), bogato zdobiona ornamentyką w stylu neorokokowym i figurą Matki Boskiej willa Bromilskiej przy ulicy 29 Listopada 28, budynek Towarzystwa Strzeleckiego (Kurkowego) przy ulicy Kurkowej 21 i wiele innych.
Wśród jego projektów pierwsza we Lwowie remiza tramwajowa i elektrownia na rogu ulic Wuleckiej i Kadeckiej (1894). Alfred Kamienobrodzki był autorem kilku pawilonów na Wystawie Krajowej 1894 roku w parku Stryjskim (m.in. Pawilonu Przemysłowego), zaś na tejże wystawie został odznaczony złotym medalem za wystawione własne projekty architektoniczne.
Według jego projektów została zbudowana Gazownia lwowska, gmach Sokoła na rogu ulic Sokoła i Zimorowicza (z kamiennym posągiem sokoła zrywającego się do lotu i monumentalną attyką renesansową środkowej elewacji budynku), szkoła im. Tadeusza Czackiego przy ulicy Kotlarskiej 9, z fasadą ozdobioną herbem Lwowa, szpital i przytułek przy ulicy Teatyńskiej 2, ozdobiony figurą św. Józefa.
Bardzo popularne były też prace akwarelowe Alfreda Kamienobrodzkiego, przedstawiające widoki pamiątek historycznych Lwowa, Krakowa czy Kamieńca Podolskiego, pełne pietyzmu i elegancji, wydawane też jako pocztówki. Akwarele Kamienobrodzkiego były wystawiane na wielu wystawach artystycznych (jedna z największych wystaw jego akwareli została otwarta w Towarzystwie Politechnicznym w dniu 4 stycznia 1921 roku) i zawsze korzystały wielką popularnością i uwagą krytyki i publiczności. Część jego akwareli znajduje się w zbiorach lwowskiego Muzeum Historycznego.
Alfred Kamienobrodzki był bardzo aktywny społecznie, m.in. należał do Towarzystwa Politechnicznego i do Towarzystwa Strzeleckiego, trzykrotnie został ogłoszony lwowskim królem kurkowym. Aktywnie działał w Towarzystwie Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego z roku 1863/1864. We Lwowie i w całej Galicji Towarzystwo było głównym ośrodkiem krzewienia kultu powstania styczniowego, opiekowało się weteranami powstania i byłymi zesłańcami syberyjskimi i ich rodzinami. W roku 1902 w 42 oddziałach Towarzystwa na terenie Galicji zrzeszonych było 860 członków powstania. Czas robił swoje i w 1929 roku we Lwowie mieszkało już tylko 17 weteranów powstania styczniowego. 31 marca 1938 roku Towarzystwu Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego z roku 1863/1864 została przyznana tzw. „Nagroda Wdzięczności” miasta Lwowa. W tymże roku Towarzystwo zostało rozwiązane i 1 maja zawiadomiło swoich już nielicznych członków, że „z powodu trudności finansowych Komitet Opieki nad Uczestnikami Powstania 1863/1864 r. oraz nad wdowami i sierotami po nich przestał wypłacać podopiecznym miesięczne zapomogi”. W 1939 roku we Lwowie mieszkało już tylko dwóch weteranów powstania styczniowego, mianowicie Ludwik Przetocki (ul. Grochowska 9, ob. Rudnyckoho) i Antoni Suss (ul. Lotnicza 30, na Lewandówce).
Alfred Kamienobrodzki ożenił się z pochodzącą z Węgier Józefą Krtsmary, z którą miał siedmioro dzieci. Starszy, Adolf Kamienobrodzki (1871-1947), również był wziętym lwowskim architektem. W niepodległej Polsce wśród innych weteranów powstania styczniowego Alfred Kamienobrodzki został odznaczony oficerskim stopniem podporucznika WP. W czerwcu 1922 roku – już pośmiertnie – został przez Ministra Spraw Wojskowych odznaczony Krzyżem Walecznych. 12 czerwca 1922 roku lwowski „Wiek Nowy” podawał relację z tego wydarzenia: „Odznaczenie weteranów z powstania styczniowego. Wzruszająca uroczystość na placu św. Ducha. W dniu wczorajszym odbyła się na placu św. Ducha rzewna i podniosła zarazem uroczystość, mianowicie dekoracja weteranów z powstania styczniowego krzyżami Virtuti Militari i Krzyżami Waleczności. Order wojenny Virtuti Militari V klasy otrzymali oficerowie weterani: Bentkowski Teofil (Pindelski), Cieślikowski Jan, Dalbor Maksymilian, Kinel Ignacy, Niemczynowski Stanisław, Zientkiewicz Kazimierz. Nadto Ministerstwo Spraw Wojskowych nadało odznaczenie Krzyża Walecznych następującym weteranom i uczestnikom powstania narodowego 1863 roku: Morawski Adam, pułkownik Miniewski Józef, Obertyński Zdzisław, kapitan Zientkiewicz Kazimierz, podporucznik śp. Kamienobrodzki Alfred, porucznik Kępiński Zygmunt, podporucznik ks. Głowiński Kazimierz. Dekoracji dokonał przy dźwiękach hymnu narodowego, odegranego przez orkiestrę 19 pp., generał porucznik Władysław Jędrzejewski, poczem nastąpiła defilada wojska. W uroczystości wzięli też udział wychowankowie szkoły kadeckiej”.
Alfred Kamienobrodzki został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim w grobowcu rodzinnym, ozdobionym stylowym pomnikiem projektu Adolfa Kamienobrodzkiego-młodszego, również architekta. Pomnik wykonano z czerwonego piaskowca z odlanym w brązie medalionem Matki Boskiej z wyrzeźbionym w kamieniu liściem laurowym. Na tablicy z białego marmuru pod znakiem krzyża napis: „śp. Alfred i Józefa Kamienobrodzcy”. Niżej po lewej: „Architekt, żołnierz pol. z 1863 (1844-1922)”. Po prawej: „Najlepsza matka (1846-1926). Proszą o modlitwę”. W 2023 roku pomnik na grobie rodziny Kamienobrodzkich został odnowiony przez polsko-ukraiński zepół konserwatorów pod kierownictwem Anny Kudzi z warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Prace konserwatorskie sfinansował warszawski Instytut Ochrony Zabytków „Polonika” i Fundacja Dziedzictwa Kresowego. Obok znajduje się grobowiec rodziny ich syna Adolfa Kamienobrodzkiego.
W „Nowym Kurierze Galicyjskim”(nr 1 (485), 16-29.01 2026) pisałem o pomniku na grobie Roberta Thieme (1839-1878), powstańca styczniowego, majora wojsk polskich z r. 1863, który zmarł we Lwowie w wieku 39 lat. Pomnik zachował się w dobrym stanie i znajduje się w jednej z centralnych kwater cmentarnych (pole nr 58), lecz wtedy zabrakło informacji o samym Robercie Thieme. Udało się jednak znaleźć w XIX-wiecznej prasie lwowskiej życiorys i opis pogrzebu bohaterskiego powstańca. Chowano go na Cmentarz Łyczakowski z kościoła ewangelickiego pw. św. Urszuli przy ulicy Zielonej. Otóż dodaję garść nowych wiadomości o tym zapomnianym bohaterze.
Robert Thieme urodził się w Warszawie w rodzinie pochodzenia niemieckiego i wyznania ewangelicko-augsburskiego. Ojciec był oficerem armii rosyjskiej. Robert po ukończeniu rosyjskiej szkoły oficerskiej służył w kawalerii, gdzie doszedł do stopnia rotmistrza. Młody oficer jednak zaangażował się w działalność konspiracyjnych polskich organizacji niepodległościowych. Po wybuchu powstania przeszedł na stronę powstańców i dzielnie walczył z Rosjanami. Po upadku powstania osiadł we Lwowie i pracował jako inżynier w Wydziale Krajowym. Marzył o dalszej walce o niepodległą Polskę, działał w konspiracyjnej Konfederacji Narodu Polskiego w celu przygotowania nowego powstania przeciwko Rosji. Chorował na gruźlicę. Lwowska „Gazeta Narodowa” 8 października 1878 roku uczciła pamięć bojownika o niepodległą Polskę nekrologiem, w którym m.in. czytamy: „Robert Thieme, major z powstania 1863 r., rodem z Warszawy, zmarł onegdaj 6 bm. we Lwowie w 39 roku życia. Syn wyższego urzędnika państwowego w Królestwie Kongresowym, oficer moskiewskich ułanów miał przed sobą świetną karierę, mając atoli wyższe pojęcie o obowiązkach Polaka i obywatela, odwrócił się od niej ze wzgardą, oddają się zupełnie na usługi pognębionej ojczyzny. Nie wahał się też w chwili wybuchu powstania i jeden z pierwszych poszedł walczyć, porzucając majątek i żonę. Za pole walki zbrojnej wybrał sobie Lubelskie i Radomskie, pod rozmaitymi dowódcami i nie opuszczał szeregów powstańczych aż do ostatniej chwili, nawet w zimie, pomimo nadzwyczaj wątłego zdrowia, jak to stwierdza przedwczesny zgon jego. W bitwie pod Fajsławicami zręcznym i odważnym manewrem ocalił kawalerię, za co Rząd Narodowy awansował go na majora. Był to mąż lwiej odwagi oraz zimnej krwi i żadne niepowodzenie zrazić go nie potrafiło do sprawy, której bronił. Ta wiara nie opuszczała go i na wychodźstwie, skąd myśląc o podjęcie na nowo walki z nienawistnym wrogiem, przybliżył się do granic moskiewskich, osiadając w Galicji, gdzie zajął tymczasowo posadę w Wydziale Krajowym, w oddziale technicznym. Dusza jego gorąca wyglądała odtąd z upragnieniem czynu, a gdy rozpoczęła się sprawa Wschodnia, był jednym z pierwszych, którzy zamierzali czynnie wyzyskać ją na korzyść ujarzmionej ojczyzny. Prawy syn ojczyzny, dzielny żołnierz, wzorowy obywatel, święcił jako wzór dla pozostałej braci tułaczy i dla gorących patriotów oddanych się całą duszą myśli wskrzeszenia Polski. Cześć jego pamięci, spokój jego duszy”.
W górnej części obelisku ustawionego na jego grobie w płaskorzeźbie naszkicowano orła polskiego, niżej emblematy wojskowe, sztandary, proporce, skrzyżowane piki ułańskie i szable, lufy działowe i liście dębowe. Wśród tych emblematów wymienione są miejsca bitew, które jego oddział stoczył z nieprzyjacielem: Fajsławice, Chełm, Kanio Wola, Puchaczew. W części dolnej napis epitafijny: „Robert Thieme, major Wojsk Polskich z r. 1863. (1839-1878). Pokój jego popiołom”.
Jurij Smirnow
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 1
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 2
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 3
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 4
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 5
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 6
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 7
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 8
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 9
