W 1936 roku Jan Henryk Rosen otrzymał osobiste zaproszenie do udziału w Wystawie Prasy Katolickiej w Watykanie i w II Międzynarodowym Kongresie Dziennikarzy Katolickich. Było to jakby świadectwo tego, że nie został zapomniany w Watykanie, zaś jego twórczość jest nadal wysoko ceniona przez Ojca Świętego Piusa XI i hierarchię katolicką w Polsce. Dla J. H. Rosena zajętego dla zarobku ozdobieniem prowincjonalnych świątyń galicyjskich i usunięcie go we Lwowie nieco na ubocze po zwolnieniu z profesury na Politechnice Lwowskiej, zaproszenie to było nowym wyzwaniem, możliwością po raz kolejny zaprezentować swoją twórczość na forum europejskim.
Dla ozdobienia sali polskiej, artysta namalował monumentalny fryz „Polska, Matką Świętych, tarczą chrześcijaństwa”. Wystawa została poświęcona 75-leciu watykańskiego oficjalnego pisma „L’Osservatore Romano”, które zostało założone w 1860 roku i w Watykanie postanowiono nadać temu jubileuszowi charakter ogólnoświatowy. Do udziału w wystawie zaproszono przedstawicieli prasy katolickiej z całego świata, ze wszystkich kontynentów. Jak pisała warszawska „Kultura”: „Ojciec święty Pius XI pragnął, by wystawa, mająca uświetnić jubileusz „L’Osservatore Romano” , odbyła się w siedzibie Ojca chrześcijaństwa. Papież Pius XI dał wyraz pragnieniu, by ta wystawa stała się jasnym symbolem pokoju europejskiego i światowego”. Było to jak najbardziej widocznym wysiłkiem na rzecz pokoju, w groźnych czasach wojny domowej w Hiszpanii i niebezpiecznego dążenia niektórych krajów europejskich do konfliktu zbrojnego na skalę światową. (Warto zauważyć, że Niemcy hitlerowskie i Rosja sowiecka na wystawę nie zostały zaproszone).
Udział Polski w Watykańskiej Wystawie Prasowej przedstawiał się bardzo okazale. Świadczyło to o dążeniu hierarchii polskiego Kościoła katolickiego do pokoju europejskiego i podkreślenia wierności ideom pokojowym papieża Piusa XI, wiernego przyjaciela narodu polskiego. Na prezesa polskiego komitetu wystawy powołano J. E. ks. biskupa Stanisława Adamskiego, zaś na bezpośredniego kierownika dyrekcji komitetu wyznaczono ks. prałata Kaczyńskiego. W Watykanie na projektanta wystawy zaproszono włoskiego architekta Giovanni Pontiego i „koncepcję swoją ujął on w formie krzyża”.
W wystawie wzięło udział około 350 pism katolickich z całego świata. Warszawska „Kultura” podkreśliła, że na wystawie jest przedstawiona również „…prasa katolickich mniejszości narodowych. Ukraińska prasa greckokatolicka jest ponadto reprezentowana w III specjalnej sekcji wystawy, gdzie m.in. obrządki wschodnie posiadają swoje działy. Wielkie wydawnictwa katolickie w liczbie dziewięciu również posiadają osobne stoiska”.
Bardzo okazale przedstawia się sekcja polska, zwłaszcza jej strona dekoracyjna, w której został silnie podkreślony zarówno moment religijny, jak i narodowy. Wnętrze polskiego działu wystawy projektował inż. architekt Włodzimierz Padlewski i prof. Roedal, z którymi współpracowali Maciej Loret i jego syn. Warto podkreślić, że Jan Henryk Rosen dostał zaproszenie do udziału w wystawie zarówno od komitetu polskiego, jak też od watykańskich organizatorów. Właśnie jego nowe dzieło, przygotowane na ową wystawę, pt. „Polska, Matką Świętych, tarczą chrześcijaństwa”, wykonane jako olbrzymi fryz, w pierwszej kolejności zwracało uwagę odwiedzających salę sekcji polskiej.
Czasopismo „Kultura” informowało czytelników, że „Jan Henryk Rosen właśnie ukończył nowe monumentalne dzieło, które przeznaczone jest jako dekoracja pawilonu polskiego na Wystawie Prasy Katolickiej w Watykanie. W obrazie swoim daje artysta syntezę życia narodowego, symbolizując ją w galerii zasłużonych postaci historii polskiej… Kompozycja powstała w celach propagandowych na zamówienie Katolickiej Agencji Prasowej, spełni świetnie swoje przeznaczenie na terenie wystawy międzynarodowej”.
Uroczystego otwarcia wystawy w Watykanie dokonał w dniu swoich imienin 12 maja 1936 roku osobiście Ojciec Święty Pius XI. Obecni byli wszyscy kardynałowie kurialni, korpus dyplomatyczny oraz liczni przedstawiciele różnych narodów i krajów. Wśród gości z Polski był też Jan Henryk Rosen. Inauguracyjne przemówienie wygłosił przewodniczący komitetu wystawowego hrabia Della Torre. W 60 salach zostały zebrane eksponaty z całego świata. Pierwsze piętnaście sal wystawy poświęcono dziejom drukowanego słowa. Dalej były sale różnych państw. Niektóre z nich zdobiły cenne dzieła sztuki, np. salę belgijską ozdobiono witrażami, zaś salę włoską zdobiła alegoryczna rzeźba „Italia Cattolica”, dzieło rzeźbiarza Griselliego.
Monumentalny obraz „Polska, Matką Świętych, tarczą chrześcijaństwa”, który ozdobił salę polską, powstał w niecałe dwa miesiące. Według dr. Mariusza Klareckiego, „artysta użył techniki „aux trois crayons” – trzech kredek. Skorzystał z czerni, czerwieni oraz sangwiny. Do tego dodane jest złoto, które podnosi wartość i efekt wizualny całości. Pod względem konserwatorskim jest bardzo delikatny, bo narysowany na tekturze, która została naklejona na płótnie”.
Fryz Jana Henryka Rosena przedstawiał najwybitniejszych bohaterów wielowiekowej historii Polski, świętych narodu polskiego, wybitnych uczonych i słynnych wodzów. Całe tło obrazu zostało wyzłocone, zaś w centrum na tym złotym tle artysta naszkicował widok królewskiego Wawelu, a nad nim ryngraf z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej. Panorama wzgórza wawelskiego została wykonana według historycznych widoków z XVII wieku. Były to symbole polskiej państwowości i duchowości. Po stronach obrazu Rosen umieścił dwie grupy wybitnych Polaków, którzy zapisali się w dziejach narodu, jako właśnie najwybitniejsi przedstawiciele owej duchowości i państwowości. Po stronie lewej artysta przedstawił Polskę świętą i Polskę uczoną, mianowicie namalował postacie św. Jana Kantego, św. Jozafata Kuncewicza, św. Stanisława Kostkę, kardynała Ledóchowskiego, Jana Kochanowskiego. Po stronie prawej – postać ks. Skorupki, którego podtrzymuje żołnierz polski, a za nim król Jan III Sobieski i marszałek Józef Piłsudski i dziarski dobosz, symbolizujący Polskę orężną. Osobno została wydzielona postać św. Jana Kantego, który w zadumie oparł się na kazalnicy. Jest głęboko zamyślony i zmartwiony. O czym myśli? Na pewno trwożą go losy państwa i narodu polskiego. Na pięknym brokacie rozpina skrzydła wielki Orzeł Biały i świeci napis: „Polonia antemurale christianitatis”. Jak pisał w 1936 roku prof. Jerzy Gutsche o tym obrazie Rosena, „…Oto w wizji artysty droga, jaką Polska w dziejach szła ku swemu Monsalwat, droga, którą kroczyć będzie nadal, wierna pięknej tradycji „przedmurza chrześcijaństwa”. Patriotyczna tematyka tego obrazu będzie rozwinięta w kolejnych kompozycjach J. H. Rosena, mianowicie w kompozycji „Chwała oręża polskiego” w ambasadzie Rzeczypospolitej w Waszyngtonie (1937–1938 r.) i w ozdobieniu pawilonu polskiego na Światowej Wystawie w Nowym Jorku (1939 r.). Po II wojnie światowej obraz Jana Henryka Rosena „Polska, Matką Świętych, tarczą chrześcijaństwa” przywiózł z Watykanu do Polski kardynał Stefan Wyszyński. Do teraz dzieło Rosena znajduje się w Pałacu Arcybiskupim przy ul. Miodowej w Warszawie. W lipcu 2020 roku po raz pierwszy w Polsce obraz J. H. Rosena „Polska, Matką Świętych, tarczą chrześcijaństwa” został przedstawiony na wystawie na Zamku Królewskim w Warszawie.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 10 (470), 30 maja – 12 czerwca 2025
