W 1937 roku Jan Henryk Rosen otrzymał kolejne zamówienie, tym razem z niedalekiego Przemyśla. Do artysty zwrócił się rektor Wyższego Seminarium Duchownego, który właśnie poszukiwał artysty do ozdobienia polichromią wyremontowanej kaplicy seminaryjnej. Niewielka kaplica była zlokalizowana w środkowo-północnym ryzalicie korpusu Wyższego Seminarium Duchownego przy ulicy Zamkowej 5, u stóp góry Zamkowej. Budowę gmachu rozpoczęto w 1689 roku, zakończono siedem lat później.
Pierwotnie kaplica miała wejście od ulicy i była o jedno przęsło krótsza. Ze strony zachodniej znajdowało się wejście do korytarza wewnętrznego seminarium. W 1898 roku kaplicę rozbudowano, mianowicie przedłużono ją w kierunku północnym i przebito wejście od strony południowej. Przy ścianie północnej zbudowano nowy ołtarz. Dobudowano też chór muzyczny. 24 grudnia 1899 roku poświęcono przebudowaną kaplicę.
W rezultacie przebudowy kaplica posiada układ jednoprzestrzenny, trójprzęsłowy, w formie wydłużonego prostokąta. Przęsła zaznaczone są pilastrami z parami półkolumienek zwieńczonych głowicami. W ścianach bocznych każdego przęsła występują wnęki płaskie, sklepione półkoliście, obwiedzione profilowaną opaską. Ściany boczne kaplicy do wysokości wnęk wyłożono boazerią płycinową. W partiach piętrowych nad każdą wnęką występują otwory okienne. Nad wejściem z korytarzu wewnętrznego usytuowano chór muzyczny z płaskim sufitem z kasetonami. Sklepienie kaplicy krzyżowe rozdzielone pasami gurtów. Przęsło trzecie, wschodnie jest podwyższone o dwa stopnie i zamknięte ścianą z ustawionym przy niej ołtarzem. W nawie ustawiono dwa rzędy ławek.
Jan Henryk Rosen przyjechał do Przemyśla i w krótkim czasie sporządził oryginalny projekt. Artysta przewidywał wykonanie czterech malowideł figuralnych we wnękach wschodniej i zachodniej ścian kaplicy, dekoracji roślinnej ścian i sklepienia, i stosownych napisów w języku łacińskim. Do pomocy i wykonania polichromii roślinnej Rosen zaprosił Kazimierza Smuczaka, zaś malowidła figuralne w technice fresku mokrego namalował osobiście. Tematyka malowideł nawiązywała do istoty powołania, która jak najbardziej odpowiadała przeznaczeniu kaplicy seminaryjnej. Po północnej stronie kaplicy we wnękach artysta umieścił scenę „Uczniowie w Emaus”, w następnej wnęce – „Święty Piotr błogosławiący miastu i światu” („Błogosławieństwo św. Piotra”). Po przeciwległej południowej stronie artysta umieścił kompozycję „Nawrócenie Szawła” i „Powołanie Apostołów Jakuba i Jana”.
Ściany boczne na całej przestrzeni pokryte są srebrnym ornamentem. Ornament okalający łuk wieńczący wnęki został wykonany w kształcie girland na tle ścian utrzymanych w ogólnej tonacji zielonej. W górnej części ścian wokół otworów okiennych ornament roślinny. W części ołtarzowej polichromii nie ma. Wyżej nad ornamentem roślinnym na ścianach bocznych i nad chórem umieszczono napisy w języku łacińskim, które obiegają kaplicę dookoła. W języku polskim cytat z Ewangelii św. Jana brzmi: „Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem i przeznaczyłem was na to, abyście szli i owoc przynosili i aby owoc wasz trwał – aby wszystko dał wam Ojciec, o cokolwiek Go poprosicie w imię moje. Trwajcie we mnie, a Ja w was”. Wszystkie cztery malowidła figuralne artysta wykonał na tle srebrnym ze złotymi laserunkami. W tym tle namalowano sceny główne, również rysunki drugiego planu (krajobrazy) wykonane cienką kreską farbą brązową. Jak uważa Barbara Hawajska, konserwator dzieł sztuki z Przemyśla, w tym przypadku artysta naśladował XVII-wieczną skomplikowaną technikę malarską. Namalowane kreską rysunki można spotkać też w tle fresków Rosena we lwowskiej Katedrze Ormiańskiej.
Otóż po stronie północnej kaplicy we wnękach Rosen umieścił dwa malowidła. Pierwsze z nich to „Święty Piotr błogosławiący miastu i światu”, drugi – „Uczniowie w Emaus”. Na pierwszym obrazie św. Piotra przedstawiono z dwoma uczniami w tle panoramy Rzymu. Część lewa fresku zasłonięta sfałdowaną kotarą koloru brązowego. Panoramę starożytnego Rzymu naszkicowano cienką kreską na złotym tle. Św. Piotr stoi w rozwiniętej różowej szacie, z siwymi włosami i z wyciągniętą w geście błogosławieństwa prawą dłonią, ze słowami: „Pokój wam wszystkim, którzy trwacie w Chrystusie”. Postać świętego Piotra przedstawiono bardzo emocjonalnie, w ruchu, na podobieństwo mędrców i proroków starotestamentowych. Lewą ręką święty wspiera się o ramię klęczącego ucznia, który trzyma długą laskę św. Piotra. Drugi młodzieniec w szacie granatowej klęczy obok i trzyma zapaloną świecę. Scena ta symbolizuje również wyjście Kościoła z katakumb. Na kotarze artysta naszkicował łódź pod żaglem. Pod obrazem cytat z Ewangelii: „Łaska wam i pokój niech będą udzielone obficie przez poznanie Boga i Jezusa, Pana naszego”. Drugi obraz po stronie północnej przedstawia scenę „Uczniowie w Emaus”. Artysta przedstawił moment opisany przez ewangelistę św. Łukasza w takich słowach: „Gdy zajął z nimi miejsce u stołu, wziął chleb, odmówił błogosławieństwo, połamał go i dawał im. Wtedy otworzyły się im oczy i poznali Go”. Na obrazie górna i prawa część obrazu jest zawieszona ciemnoniebieską kotarą. Na pierwszym planie przy stole Chrystus w białej szacie, z rudawymi włosami i złotą aureolą. Postać Chrystusa wyprostowana, hieratyczna, z głową lekko pochyloną w stronę uczniów. Po lewej stronie dwie postacie uczniów. Obydwaj młodzieńcy są w ruchu, bardzo emocjonalnie słuchają słów Zbawiciela. Długi płaszcz jednego z nich koloru czerwono-brązowego fałdami opada na ziemię. Na stole nakrytym białą draperią znajdują się kielich i chleb. W srebrno-złocistym tle namalowano pejzaż – ruiny, krzaki, krowy. W dolnej części obrazu umieszczono stosowny cytat z Ewangelii św. Łukasza.
Po przeciwległej, południowej stronie kaplicy J. H. Rosen umieścił jeszcze dwa obrazy. Jeden z nich przedstawia scenę „Nawrócenie Szawła”. Artysta umieścił Chrystusa po prawej stronie kompozycji jako świetlistą postać. Jest to kolejna, by tak powiedzieć, niematerialna postać w twórczości Rosena, postać „nie z tego świata”, wizja, bliska w ujęciu artystycznym do postaci przeora i trzech zakonników na jego fresku „Obrona Częstochowy” w kaplicy papieskiej w Castel Gandolfo. W taki sposób Chrystus ukazał się Szawłowi, leżącemu wśród skał, zrzuconemu z konia twarzą do ziemi.
Po stronie lewej obrazu artysta umieścił postać siedzącego pod drzewem pielgrzyma. Na twarzy jego odbiła się głęboka zaduma. Zamyślony, a jednocześnie wpatrzony w przestrzeń przed sobą, jest on pierwszym świadkiem niezwykłego wydarzenia objawienia Chrystusa. W swoim znaczeniu ideowym i w wyrazie artystycznym postać pielgrzyma jest bliska postaci setnika rzymskiego w „Ukrzyżowaniu” w katedrze Ormiańskiej we Lwowie i tegoż Szawła na obrazie „Męczeństwo św. Szczepana” (1925 rok, Lwowska Galeria Sztuki). Monumentalna postać pielgrzyma w długim granatowym płaszczu spadającym do ziemi jest też najbardziej jaskrawym kolorystycznym akcentem tego fresku. Można sugerować, że ta postać była dla J. H. Rosena bardzo ważną, jest w niej jakiś ukryty symbol (czy to naprawdę pielgrzym? Ma twarz Rosena). Na srebrno-złocistym tle obrazu artysta naszkicował bogaty pejzaż architektoniczny, również postacie ludzi i drzewa. U dołu malowidła znajduje się stosowny łaciński cytat z Nowego Testamentu: „Podnieś się i stań na nogi, bo ukazałem się tobie po to, aby ustanowić cię sługą i świadkiem tego, co zobaczyłeś i co ci objawię”. Drugi obraz po tejże stronie kaplicy ilustruje słowa Ewangelii o powołaniu Apostołów Jakuba i jego brata Jana. Na fresku przedstawiono moment spotkania Pana Jezusa z nimi nad brzegiem jeziora obok łodzi. Chrystus stoi w białej szacie spadającej fałdami na ziemię i w jasnobrązowym płaszczu. Głowę Chrystusa otacza złocista aureola. W tle srebrnego pejzażu widoczny jest zarys brzegu. Po lewej stronie kompozycji stoją dwaj powołani Apostołowie, ubrani w krótkie tuniki. W części dolnej obrazu stosowny cytat z Nowego Testamentu: „Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem i przeznaczyłem was na to, abyście szli i owoc przynosili i aby owoc wasz trwał, aby wszystko dał wam Ojciec, o cokolwiek Go poprosicie w imię moje”.
Wszystkie cztery malowidła figuralne są sygnowane: w prawym dolnym rogu każdego z nich napis: „Jan Henryk Rosen.1937”. Na chórze muzycznym na pilastrze J. H. Rosen umieścił napis informacyjny w języku łacińskim. Malowidła w kaplicy seminaryjnej miały szeroki rozgłos wśród kleryków i księży diecezji przemyskiej. Proboszczowie z zainteresowaniem rozglądali się za możliwością zaproszenia Rosena do ozdobienia ich świątyń parafialnych. Już w tymże 1937 roku artysta dostał zamówienie wykonania polichromii w niedalekiej od Przemyśla w miejscowości Lesko. Niestety freski w kaplicy seminaryjnej niedługo cieszyły oczy i serca kleryków przemyskich. We wrześniu 1939 roku miasto zostało okupowane przez Armię Czerwoną i włączone do Związku Radzieckiego. Gmach Seminarium Duchownego zajęła jednostka wojskowa, zaś w kaplicy urządzono salę gimnastyczną. Malowidła ścienne zamazano farbą olejną. Po wojnie gmach wrócił do Seminarium Duchownego i postanowiono freski odsłonić. Jednak zrobiono to bardzo niefachowo, co spowodowało, jak pisze Barbara Miedzińska-Hawajska, konserwator dzieł sztuki, znaczne zniszczenia malowideł, zwłaszcza wierzchniej warstwy malarskiej, wykonanej przez Rosena w technice tempery i srebrzenia tła obrazów. Kolejna konserwacja polichromii miała miejsce w latach 60. XX wieku przez konserwatorów krakowskich, którzy nawet nawiązali kontakt korespondencyjny z Janem Henrykiem Rosenem, który mieszkał w USA. Artysta udzielił fachowych wskazówek i przysłał konserwatorom kopię obrazów. Kolejne prace konserwatorskie rozpoczęto w 1996 roku. Rektor Wyższego Seminarium Duchownego był bardzo zaniepokojony stanem malowideł i postanowił przeprowadzić remont kaplicy oraz gruntowną konserwację polichromii. Precyzyjne badania stanu polichromii i jej konserwację przeprowadziła Barbara Miedzińska-Hawajska. Według jej relacji, badania ujawniły bardzo zły stan zachowania polichromii, w niektórych miejscach głębokie pęknięcia tynku, złuszczenia warstwy malarskiej. Zniszczeniu uległy duże partie srebra i wykonane na nich brązową farbą rysunki. Pejzaże w tle malowideł były zniszczone lub prawie nieczytelne. W wyniku prac konserwatorskich udało się przywrócić polichromii stan i wygląd w wersji autorskiej z 1937 roku. Usunięto nie tylko wszystkie zniszczenia spowodowane czasem, ale też ślady wcześniejszych nieudanych zabiegów renowacyjnych.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 3 (463), 14 – 27 lutego 2024
