Wiosną 1937 roku Jan Henryk Rosen dostał zamówienie na wykonanie projektów sześciu witraży do okien neogotyckiego kościoła w Skarżysku-Kamiennej w diecezji sandomierskiej. Komitet budowy kościoła i ks. proboszcz Stanisław Koprowski zwrócili się w kwietniu tegoż roku do krakowskiego Zakładu Witraży i Mozaiki Szklanej S. G. Żeleński z prośbą o wykonanie tych witraży we współpracy z J. H. Rosenem jako wykonawcą projektów. W tym czasie Rosen był właśnie zajęty pracami nad polichromią w kaplicy Seminarium Duchownego w Przemyślu i kościele parafialnym w Lesko w okolicach Sanoka, lecz przyjął zamówienie ze Skarżyska-Kamiennej i nawiązał kontakt w sprawie projektowania witraży z Zakładem krakowskim.
Kościół w Skarżysku-Kamiennej pw. Najświętszego Serca Jezusowego (kolejarski) został zbudowany w latach 1906–1933 według projektu warszawskiego architekta Józefa Piusa Dziekońskiego. Była to budowla w stylu neogotyckim, trójnawowa, z transeptem i dwiema wieżami. W czerwcu 1937 roku specjaliści Zakładu S. G. Żeleński zrobili wymiary okien i zakład przygotował kosztorysy wykonania witraży. Przypuszczalnie wtedy powstała propozycja wykonania witraży do ośmiu okien kościoła, do której realizacji jednak nigdy nie doszło. Jak podaje dr Joanna Wolańska na podstawie dokumentów z archiwum Zakładu S. G. Żeleński, w lipcu 1937 roku parafia złożyła zamówienie na sześć witraży, mianowicie „…cztery okna w apsydzie i prezbiterium oraz dwa w okna transeptu, przy czym Rosen w pierwszej kolejności miał się zająć projektami do okien w apsydzie i transepcie… Całość zamówienia zamierzano zrealizować do końca roku przy założeniu, że na wykonanie kolejnych przeszkleń zakład miał mieć dwa miesiące od chwili otrzymania kartonu od Rosena”.
W dwóch ostrołukowych oknach prezbiterium za ołtarzem miały być przedstawione postacie sześciu świętych Polaków męczenników i sześciu świętych Polaków wyznawców. W transepcie uzgodniono wykonanie witraży „Św. Łukasz” i „Sceny z życia Matki Bożej”. W bocznych oknach prezbiterium – „Św. Julian Miłosierny” i „Św. Krzysztof”. Jednak Zakładowi Witraży S. G. Żeleński nie udało się wykonać wszystkich zamierzonych projektów. Najpierw J. H. Rosen zajęty był wykonaniem polichromii w kaplicy seminaryjnej w Przemyślu i w kościele w Lesku i stale nie dotrzymywał terminów wykonania kartonów witraży do Skarżyska-Kamiennej. Otóż w 1937 roku wykonał i wysłał do Zakładu Witraży S. G. Żeleński tylko trzy kartony wykonawcze, mianowicie „Wyznawcy”, „Męczennicy” i „Św. Łukasz”. Według Joanny Wolańskiej, w Zakładzie „…w grudniu 1937 roku wykończony był witraż przedstawiający „Wyznawców”; na ukończeniu byli „Męczennicy”, rozpoczynały się prace nad „Św. Łukaszem”. Na początku kwietnia 1938 roku trzy wspomniane witraże („Wyznawcy”, „Męczennicy” i „Św. Łukasz”) zostały zamontowane w oknach kościoła w Skarżysku-Kamiennej i spotkały się z życzliwym przyjęciem proboszcza”.
Dalszą pracę nad projektami witraży przerwał wyjazd Jana Henryka Rosena w listopadzie 1937 roku do Stanów Zjednoczonych i wybuch II wojny światowej. Artysta zdążył jeszcze w 1938 roku wykonać kolejny projekt witraża „Św. Julian Miłosierny” i przesłać go do Krakowa już z Waszyngtonu. Do Krakowa karton dotarł w marcu 1939 roku. Zakład S. G. Żeleński natychmiast przystąpił do jego wykonania i już 1 sierpnia 1939 roku gotowy w szkle witraż wysłano z Krakowa do Skarżyska-Kamiennej. Witraże zostały uszkodzone w okresie wojennym i Zakład Żeleńskiego w 1943 roku przeprowadził prace naprawcze. W 1945 roku podczas kolejnych bombardowań witraże zostały znowu uszkodzone i Zakład Żeleńskiego w 1948 roku naprawił trzy z nich: „Wyznawców”, „Męczenników” i Św. Juliana Miłosiernego”. Witraż „Św. Łukasz” podobno był bardzo zniszczony i nie nadawał się do remontu. Ostatecznie więc w kościele znajdują się tylko trzy witraże Rosena. Witraż „Sześciu świętych Polaków męczenników” znajduje się w oknie po lewej stronie ołtarza głównego. Został utrzymany w czerwono-wiśniowych kolorach i przedstawia w części górnej czerwony krzyż otoczony płonącymi sercami oraz postacie św. Stanisława biskupa i św. Wojciecha. W oknie po prawej stronie ołtarza znajduje się witraż „Sześciu świętych Polaków wyznawców”, utrzymany w kolorach niebiesko-granatowo-zielonych.
Wśród przedstawionych świętych są postacie św. Stanisława Kostki, św. Kazimierza, św. Jacka Odrowąża, św. Jana z Dukli, św. Kingi i św. Jana Kantego. Obydwa okna witrażowe otacza szeroka bordiura stylizowanego ornamentu z kwiatów, liści i gałązek. Nad ołtarzem głównym w kole namalowano „Oko Opatrzności Bożej”, zaś w części dolnej apsydę ozdobiono pasem herbowym (orły polskie i krzyże). Pod oknami umieszczono herb papieski (Piusa XI) i biskupa Jasińskiego, ordynariusza sandomierskiego „…który dokonał konsekracji świątyni 21 maja 1933 roku”. Nie wykluczono, że polichromia apsydy z herbami została wykonana według projektu Rosena i nawiązuje do jego innych znanych realizacji.
Witraż „Św. Julian Miłosierny” wstawiono w wielkie, zamknięte łukowo okno w części prezbiterialnej świątyni. Wybrano właśnie tego świętego nie przypadkowo – św. Julian jest patronem podróżników i kolejarzy. Można przypomnieć, że znaczną część parafian stanowili pracownicy kolei i ich rodziny, zaś kościół w Skarżysku-Kamiennej nazywano też kolejarskim. Postać świętego Juliana zajmuje centralną część witraża. Artysta przedstawił świętego w pełny wzrost, w ruchu. Brązowego koloru szaty miękkimi fałdami opadają do samej ziemi. U dołu płaszcz jego zdobi czerwono-zielona otoczka. Dookoła głowy aureola. W lewej ręce święty Julian trzyma kij podróżnika, w prawej, wyciągniętej przed sobą, latarnię, która rozświetla drogę i część ubrania. Postać świętego Rosen umieścił w tle rozległego pejzażu i granatowo-zielonego nocnego, gwiaździstego nieba. Za jego plecami widnieje wodospad, przed nim wysokie góry i potężne drzewo. W kompozycji witraża panuje spokój i piękno, pewność, że święty Julian obroni w drodze i oświetli przyszłość. Była to pewność bardzo potrzebna kolejarzom w ich niebezpiecznej pracy. Szerzej traktując – pewności, spokojnej przyszłości brakowało wtedy, w przeddzień II wojny światowej, całej Polsce i Rosen odczuwał to bardzo ostro, nawet już w dalekim Waszyngtonie. W części centralnej witraża, niżej latarni, artysta umieścił duży zwój ze słowami modlitwy do świętego: „Święty Julianie, miłosierny opiekunie podróżujących w niebezpieczeństwie nocy módl się za nami”. W dolnej części witraża napis fundacyjny: „Dar drużyn parowozowych czynnych i emerytów”. Po stronie prawej – tor kolejowy i lokomotywa, po lewej – uskrzydlone koło, symbol kolei. Przy prawej i lewej krawędzi witraża umieszczono sygnatury artysty-projektanta i fabryki producenta, mianowicie: „Jan Henryk Rosen, Washington 1938 r.” i „S. G. Żeleński, Kraków,1939–1948”. Projekty witraży dla kościoła Najświętszego Serca Jezusa w Skarżysku-Kamiennej były już ostatnią pracą J. H. Rosena wykonaną w kraju.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 7 (467), 15 – 28 kwietnia 2024
