Wśród grobów weteranów powstania styczniowego 1863/1864 roku są też groby członków Rządu Narodowego – Bronisława Szwarcego (1833–1904) i Józefa Kajetana Janowskiego (1832–1914). Pierwszy z nich pochowany na „Górce powstańców 1863/1864 r.”, zaś drugi – w monumentalnym grobowcu rodzinnym. Pogrzeby obu były we Lwowie wielkimi patriotycznymi manifestacjami narodowymi.
O tych polskich tradycjach pogrzebowych, o tych wspaniałych manifestacjach patriotycznych pisał między innymi Stanisław Sławomir Nicieja w książce „Cmentarz Łyczakowski we Lwowie”, w rozdziale pt. „Łyczakowskie Pompa Funebris”: „Zwyczaj okazałego pogrzebu jest głęboko zakorzeniony w tradycji polskiej. (…) W drugiej połowie XIX wieku na Cmentarzu Łyczakowskim ceremoniał ten nabrał swoistych cech. Miał on bowiem, obok refleksji o przemijalności wszelkiej chwały doczesnej, wyzwalać przede wszystkim uczucia patriotyczne. Stąd też pogrzeby wybitnych Polaków na Łyczakowie stawały się z reguły wielkimi patriotycznymi manifestacjami”.
Właśnie tak cały Lwów uczestniczył w pogrzebach znanych literatów: Walerego Łozińskiego, Jana Lama, Seweryna Goszczyńskiego, Marii Konopnickiej, malarza Artura Grottgera, historyka Karola Szajnochy, polityka Franciszka Smolki, prezydentów Lwowa Michała Michalskiego, Tadeusza Rutowskiego, arcybiskupów Izaaka Isakowicza, Józefa Teodorowicza i weteranów powstań narodowych, Sybiraków, m.in. Juliana Konstantego Ordona, Benedykta Dybowskiego, Bronisława Antoniego Szwarcego.
Krótki napis na grobie Szwarcego przedstawia dla potomnych najważniejsze daty i wydarzenia jego życia i działalności. Na dwóch kartach z kamienia wykutej księgi napis: „Bronisław Szwarce, członek pierwszego Rządu Narodowego, porwany przez wroga 22 listopada 1862 roku. 7 lat kazamat Schlusselburga, 23 lata pustyni Turkiestanu i lodów Sybiru, syn wygnańców z 1831 roku”. Na drugiej karcie kamiennej: „Urodzony we Francji 8 października 1833 roku, w Lochrist, w Bretanii, umarł we Lwowie 18 lutego 1904 roku. Osierocił troje dzieci wyrwanych z narażeniem życia Sybirowi i carosławiu. Wiernie, ofiarnie i wytrwale służył do końca Ojczyźnie i ludzkości”. Dodać należy, że na zesłaniu zbliżył się i zaprzyjaźnił z młodym wtedy zesłańcem Józefem Piłsudskim i według wielu autorów, miał znaczny wpływ na jego poglądy polityczne.
Na podstawie relacji „Kuriera Lwowskiego” w pogrzebie Bronisława Szwarcego w dniu 21 lutego 1904 roku uczestniczył cały Lwów. Bohater narodowy został pochowany na koszt miasta Lwowa. Na czele konduktu żałobnego postępowała orkiestra narodowa, za nią dwa plutony strażaków ze sztandarem, liczny zastęp Miejskiej Straży Akcyzowej, wszystkie cechy rzemieślnicze z 22 sztandarami, stowarzyszenia „Eleuteria”, „Wspólność”, „Gwiazda”, „Skała”, szeregi młodzieży szkół średnich z wieńcami. Za nimi kroczył liczny zastęp umundurowanych sokołów lwowskich oraz sokołów z Krakowa i Borysławia. Następnie szli studenci wyższych uczelni lwowskich, mianowicie Uniwersytetu, Politechniki, Akademii Rolniczej, Delegaci Towarzystwa Uczestników Powstania Styczniowego w strojach polskich. Rydwan, na którym wieziono trumnę, zaprzężony był w trzy pary koni. Obok straż honorową pełnili skautowie i sokoły. Wśród uczestników pogrzebu – radni miasta Lwowa na czele z prezydentem miasta Godzimirem Małachowskim i wiceprezydentami, przedstawiciele Wydziału Krajowego, posłowie na Sejm Galicyjski. Kondukt zamykał pluton Straży Ochotniczej „Sokół”. Na Cmentarzu Łyczakowskim członkowie „Sokoła” przy biciu dzwonów przenieśli trumnę między szpalerami tysięcy ludzi na wzgórze powstańców 1863 roku.
W tymże 1904 roku powstał Komitet budowy pomnika na grobie Bronisława Szwarcego na czele z Bolesławem Ancem, powstańcem styczniowym. Już trzy lata później pomnik stanął na „Górce powstańców” i został uroczyście poświęcony dnia 15 października 1907 roku. „Nowości ilustrowane” opublikowały zdjęcie pomnika i jego opis pod tytułem „Pamięci zasłużonego patrioty”: „W ubiegłym tygodniu stanął na grobie śp. Bronisława Szwarcego skromny pomnik, mający być dla pokoleń potomnych przypomnieniem życia i czynów tego wielkiego, a tak cichego żołnierza-patrioty, członka pierwszego Rządu Narodowego, zmarłego przed paru laty we Lwowie. Pomnik ten wykuty cały w kamieniu polańskim, dłuta artysty rzeźbiarza Aleksandra Zagórskiego, wyróżnia się tak formą, jak wykonaniem. Na szczycie skały, jako symbol niewzruszalności, nieugiętości zmarłego w służbie ideałów wolności, dobra i piękna, wznosi się krzyż, uwieńczony koroną cierniową, jako znak głębokiej wiary w ideały i męki, jaką dla nich przecierpiał. U stop zaś krzyża rozwija się łańcuch z okowami, jako przypomnienie rzeczywistych kajdan i 30-letniej niewoli śp. Bronisława Szwarcego. Na pochyłości skały leży rozwarta księga dziejów 1863 roku, a na jej kartach widnieje napis, podający daty z życia śp. Bronisława Szwarcego. Przy nadchodzących Zaduszkach całe patriotyczne społeczeństwo, a w szczególności młodzież, zbierze się pod pomnikiem patrioty”.
Uroczystości poświęcenia pomnika były nie mniej okazałe i tłumne, niż pogrzeb Szwarca. W podniosłych słowach uroczystość tę opisał „Kurier Lwowski” z dnia 15 października 1907 roku. „Na wzgórzu z białego jak śnieg piasku, którym szczodra natura uposażyła Cmentarz Łyczakowski we Lwowie, na najwyższym szczycie tegoż wzgórza, skąd rozpościera się wspaniały widok na Wysoki Zamek i miasto u stóp jego rozłożone, rozsiadło się około 100 mogił uszeregowanych po wojskowemu z wielkim krzyżem na czele. Jest to cmentarz powstańców z roku 1863/1864. Parę dziesiątków obelisków, krzyży i płyt nadgrobnych wznosi się na niektórych mogiłach, gdy inne tylko drewnianymi krzyżami są zaznaczone. W październiku br. na grobie jednego z najwięcej zasłużonych swymi cierpieniami za Ojczyznę, na mogile niegdyś Członka Komitetu Centralnego, a względnie pierwszego Rządu Narodowego śp. Bronisława Szwarcego stanął pomnik dzięki ofiarności kolegów i przyjaciół, którzy oceniając zasługi śp. Bronisława Szwarcego, postanowili w kamieniu ślad po nich zostawić potomności. Pomnik ten wykuty cały w kamieniu polańskim, dłuta artysty Aleksandra Zagórskiego, wyróżnia się ze swego otoczenia tak formą jak i wykonaniem… Nie wątpimy, iż fakt wzniesienia pomnika na mogile męża tak czczonego przez naszą młodzież patriotyczną, zachęci ją do świetniejszego jeszcze uczczenia jego pamięci w dniach zbliżających się Zaduszek. Będzie to prawdziwie inauguracją pomnika Bronisława Szwarcego i objęcie opieki nad nim przez społeczeństwo. Składając serdeczne dzięki tym wszystkim, którzy ofiarnością swoją przyczynili się do wzniesienia pomnika, poczuwamy się też do miłego obowiązku podziękować panu Aleksandrowi Zagórskiemu za artystyczne zaklęcie w kamieniu myśli przewodniej pomnika”.
Manifestacja młodzieży lwowskiej w dniu Zadusznym miała naprawdę imponujący charakter, była przepełniona szczerym patriotyzmem i podziwem dla działalności zasłużonego weterana. Lwowski „Wiek Nowy” już 2 listopada 1907 roku podał opis tych uroczystości w Zaduszki przy pomniku Bronisława Szwarcego i dalszych działań patriotycznych młodzieży. Otóż, pod krzyżem 1863 roku i pomnikiem Juliana Konstantego Ordona na Cmentarzu Łyczakowskim, zebrało się kilka tysięcy młodzieży studenckiej i rękodzielniczej, organizowanej staraniem Stowarzyszenia „Skała”. Do zgromadzonych przemawiał przedstawiciel tegoż Stowarzyszenia, poczem młodzież odśpiewała pieśni patriotyczne i z płonącymi pochodniami ruszyła w stronę „Górki powstańców 1863 roku”, ku mogile Bronisława Szwarca. Całe wzgórze wypełniły liczne zastępy młodzieży, razem kilka tysięcy ludzi. Po odśpiewaniu „Beati mortui”, przemawiał Bolesław Anc, prezes komitetu budowy pomnika Bronisława Szwarcego, symbolicznie oddając pomnik społeczeństwu w moralną opiekę. Między innymi prezes Anc powiedział: „Dawno już powiedziano, że narody, które czcią otaczają pamięć swych wielkich i zasłużonych i takowym pomniki wznoszą, honorują przez to samych siebie, dając dowód swej dojrzałości moralnej, poczucia swej godności i wartości… Rada Miejska i społeczeństwo uczciły zasługi Bronisława Szwarcego królewskim pogrzebem. Grono kolegów i przyjaciół wielkiego patrioty wzniosło mu ten skromny pomnik, zanim wolny i niepodległy naród polski wzniesie mu odpowiedni monument w swoim Panteonie. Wolność i niepodległość Polski jest tym ideałem, który był celem życia Bronisława Szwarcego, jak również i towarzyszy obok niego spoczywających”. Następnie chór techników (studentów Politechniki lwowskiej) odśpiewał pieśń patriotyczną „Czas do boju”. Dalej przemawiali p. Widomski, imieniem młodzieży akademickiej i p. Wejnold, jako reprezentant młodzieży robotniczej. W końcu odśpiewano pieśni patriotyczne i sformowano pochód przez całe miasto na Kleparów pod pomnik Teofila Wiśniowskiego i Józefa Kapuścińskiego. Przy tym pomniku przemawiali reprezentanci „Czytelni Akademickiej” i młodzieży szkolnej. Dalej śpiewając pieśni patriotyczne kilkaset osób udało się pod pomnik Adama Mickiewicza.
Niestety za czasów radzieckich pomnik na grobie Bronisława Szwarcego, jak i wiele innych pomników na „Górce powstańców 1863 roku”, został zdewastowany. Rozbito i zniszczono krzyż kamienny, uwieńczony koroną cierniową. W latach po 2010 r. podczas odnowienia grobów i krzyży na „Górce powstańców 1863 roku” i uporządkowania całego terenu, odnowiono tylko dolną część pomnika, czyli stylizowane rumowisko głazów, z otwartą księgą i stosownymi napisami na jej stronach. Jednak krzyż z koroną cierniową nie został przywrócony. W obecnym kształcie jest to jedyny pomnik na grobach powstańców styczniowych bez znaku krzyża, co wygląda bardzo dziwnie.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 3 (463), 14 – 27 lutego 2024
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 1
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 3
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 4
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 5
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 6
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 7
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 8
