18 stycznia 1933 roku zmarł ks. kanonik Bogdan Dawidowicz (1858–1933), infułat i prepozyt kapituły ormiańskokatolickiej we Lwowie. Był on też naukowcem, lektorem starego i nowego języka ormiańskiego, a także literatury i historii ormiańskiej na Uniwersytecie Jana Kazimierza. Ks. Dawidowicz władał 20 językami obcymi, zajmował się filologią orientalną, powołano go do składu komisji orientalistycznej przy Polskiej Akademii Umiejętności (PAU) w Krakowie. Pochowano księdza Bogdana Dawidowicza na Cmentarzu Łyczakowskim.
„Wiek Nowy” podał relację z uroczystości żałobnych i pogrzebu księdza: „W dniu wczorajszym odbył się pogrzeb zmarłego onegdaj śp. infułata i prałata kapituły ormiańskiej we Lwowie ks. Bogdana Dawidowicza. Po odprawieniu żałobnej Mszy świętej przez kanonika D. Kajetanowicza, w czasie której obecny był kler i przedstawiciele wszystkich trzech kapituł z ks. biskupem Lisowskim na czele, po wzniosłym kazaniu wygłoszonym przez ks. kanonika Kajetanowicza, egzekwie żałobne odprawił jeden z kapłanów kapituły św. Jura, potem ks. biskup Lisowski, a wreszcie na końcu, po odprawieniu egzekwii przez kler ormiański z ks. kanonikiem Kajetanowiczem na czele, ruszył na Cmentarz Łyczakowski liczny kondukt żałobny, prowadzony przez ks. kanoników Badeniego i Kajetanowicza. Wśród licznego duchowieństwa zauważyliśmy kilkunastu proboszczów z całej Małopolski, a także delegację rodzinnego miasteczka Zmarłego – Kut. Na wieczny spoczynek odszedł cichy a wierny sługa Chrystusa, wybitny znawca języka ormiańskiego i orientalista, a wreszcie gorący opiekun i przyjaciel młodzieży. Cześć pamięci Zmarłego”.
Na Cmentarzu Łyczakowskim pochowano wielu znanych profesorów, naukowców, artystów, filantropów pochodzenia ormiańskiego. Na pewno, najbardziej znanym z nich jest grób filantropa Józefa Torosiewcza (1784–1869), założyciela fundacji i Zakładu naukowego z internatem dla ubogich chłopców obrządku ormiańskiego. Dla Zakładu doktor medycyny Józef Torosiewicz kupił kamienice przy ul. Skarbkowskiej 21 i zostawił kapitał w sumie 26 tysięcy złotych. Bursa posiadała 20 miejsc i po śmierci Józefa Torosiewicza była nazwana jego imieniem. Pierwszym dyrektorem zakładu i jego współzałożycielem był ksiądz Kajetan Kajetanowicz (1817–1900) kanclerz kurii ormiańskokatolickiej, proboszcz katedralny, kanonik gremialny. Ksiądz Kajetan Kajetanowicz prowadził zakład przez 35 lat i pomnożył własnym sumptem liczbę wychowanków do 40. We wspomnieniach współczesnych był on też dziwakiem. Zawsze (nawet w piękną słoneczną pogodę) chodził z parasolem, nie jeździł tramwajem i pociągiem, dla wychowanków był bardzo wymagający, lecz sprawiedliwy. Pochowano jego obok Józefa Torosiewicza. Na ich wspólnym grobie wzniesiono pomnik dłuta Edmunda Jaskólskiego. Postać Józefa Torosiewicza z dwoma małymi dziećmi umieszczono na postumencie wysokości jednego metra. Fundatora przedstawiono w pozycji siedzącej, w staropolskim stroju, czule obejmującego dzieci. „Bardzo zindywidualizowany portret, naturalizm szczegółów oraz realistyczne przekazanie uczuć, uczyniły z tego dzieła pierwszy przykład rzeźby realistycznej we Lwowie”. (J. Biriulow). Pomnik znajduje się na polu nr 5, przy głównej alejce, niedaleko głównego wejścia na cmentarz.
Innym przedstawicielem bardzo rozgałęzionej rodziny Torosiewiczów był znany lwowski chemik i aptekarz Teodor Torosiewicz (1789–1876), pochowany na polu nr 2. Teodor Torosiewicz urodził się w Stanisławowie w rodzinie ormiańskiej. W 1815 roku ukończył farmację na Uniwersytecie wiedeńskim. W 1819 roku otworzył we Lwowie przy ul. Łyczakowskiej 3 własną aptekę „Pod cesarzem rzymskim Tytusem”. Był autorem wielu wynalazków i artykułów naukowych. Był też pasjonatem badania właściwości wód mineralnych i ich wykorzystania dla leczenia licznych chorób, zwłaszcza wewnętrznych. W celu odnalezienia i zbadania źródeł wód mineralnych objeździł całą Galicję oraz Bukowinę, przeprowadził analizę chemiczną setek rodzajów wód mineralnych, był entuzjastą organizacji pierwszych uzdrowisk krajowych, w tym w Szkle, Morszynie, Truskawcu, Iwoniczu, Konopówce, Szczawnicy, Niemirowie. Badania prowadził na własny koszt i z własnej inicjatywy. Był rzeczywistym i honorowym członkiem 15 galicyjskich i zagranicznych towarzystw lekarskich, farmaceutycznych i naukowych. Na grobie Teodora Torosiewicza ustawiono obelisk z piaskowca z marmurową tablicą. W tymże grobie pochowano jego żonę Józefę Torosiewiczową.
Na polu nr 55 znajduje się grobowiec ormiańskiej rodziny Zachariewiczów. Najwybitniejszym jej przedstawicielem był architekt, profesor i rektor Politechniki lwowskiej Julian Oktawian Zachariewicz (1837–1898). Najbardziej znane jego dzieła znajdują się we Lwowie: gmach Politechniki lwowskiej (1873–1877), gmach Galicyjskiej Kasy Oszczędności (1889–1891), kościół Franciszkanek przy ul. Kurkowej (1876–1888), willa własna „Julietka”, willa Jana Styki, projekt wieży wodnej na Wystawie Krajowej, również szereg kościołów, cerkwi i pałaców poza Lwowem. Na grobie profesora ustawiono pomnik z piaskowca w kształcie sześcianu zwieńczonego wielkim wazonem autorstwa samego architekta. Julian Zachariewicz był też autorem projektu pomnika (neogotyckiej edykuły) na grobie Ormianina Jana Gryf-Czaykowskiego (1813–1897). W grobowcu Zachariewiczów pochowano również krewnych profesora: Aleksandra (1839–1866), Józefa (1841–1874), Wiggo (1869–1894), Teodora (1810–1897), Ludwinę (1851–1922), Helenę (1879–1929). Znacznie uszkodzony pomnik był odnowiony staraniem Politechniki lwowskiej.
Pochodzenia ormiańskiego była również znana we Lwowie i Krakowie rodzina Barączów. Na Cmentarzu Łyczakowskim na polu nr 59 znajduje się ich grobowiec rodzinny. W grobowcu pochowano czterech braci. Tadeusza Barącza (zmarł 1905 r.) – znanego artystę-rzeźbiarza. Władysława Barącza (zm. 1919 r.) – aktora, dyrektora Teatru lwowskiego, Romana Barącza (zmarł 1930) – profesora Uniwersytetu lwowskiego, chirurga, członka za rządu Archidiecezjalnego Związku Ormian i Stanisława Barącza (zmarł w 1936 r.) – poety, tłumacza, kolekcjonera pamiątek ormiańskich, członka AZO. Artysta-rzeźbiarz, Tadeusz Barącz był znany jako autor monumentalnego pomnika króla Jana III Sobieskiego we Lwowie, pomników Adama Mickiewicza w Truskawcu i Karłowych Warach, Zofii Chrzanowskiej w Trembowli, króla Jana III Sobieskiego w Kałuszu. Był autorem licznych nagrobków na Cmentarzu Łyczakowskim, m.in. własnym kosztem wykonał pomnik Konstantego Juliana Ordona i sprowadził do Lwowa jego prochy. Profesor Roman Barącz, podobnie jak Stanisław Barącz, część własnych zbiorów i książek przekazał do biblioteki Archidiecezjalnego Związku Ormian (wśród nich cenne dzieła o tematyce ormiańskiej, cenny słownik włosko-łaciński, etc.). Część pamiątek z tych zbiorów trafiła też do kolekcji Muzeum Ormiańskiego. W 1931 roku Stanisław Barącz został wybrany do komitetu redakcyjnego „Posłańca św. Grzegorza”, w którym aktywnie działał.
Znanym rzeźbiarzem i przedsiębiorcą był również Ludwik Tyrowicz (1861–1930), którego ormiańscy przodkowie pochodzili z Ostroga na Wołyniu. We Lwowie w 1890 r. założył on firmę rzeźbiarsko-kamieniarską przy ul. Piekarskiej niedaleko cmentarza Łyczakowskiego. Firma prowadziła prace kamieniarskie przy budowie zarówno zwykłych kamienic czynszowych, jak i wielkich gmachów użyteczności publicznej, szeroko wykorzystywała alabaster i marmur jako materiał zdobniczy, znan była z prac konserwatorskich (np. w katedrze łacińskiej). Na Cmentarzu Łyczakowskim zakład Ludwika Tyrowicza zbudował kilkadziesiąt monumentalnych grobowców rodzinnych i pomników dla szeroko znanych w Galicji rodzin, mianowicie hrabiów Zamoyskich, Turnauów, Aulichów, Schexów, pomnik ofiar Talerhofu.
W warsztacie Ludwika Tyrowicza wykonano pomnik na grobie Iwana Franki według projektu rzeźbiarza Serhija Litwinenki. Rodzinny grobowiec Tyrowiczów zbudowano z szarego marmuru i zwieńczono obeliskiem, ozdobionym medalionem Chrystusa w wieńcu cierniowym. W grobowcu pochowano Ludwika Tyrowicza, jego żonę Józefę Tyrowiczową, Stefcia Tyrowicza i krewnych żony Ludwika Tyrowicza, Polki z pochodzenia. Firma Tyrowicza współpracowała z kurią metropolitalną ormiańską, która zamówiła u niego między innymi tablice pamiątkowe Karola Mikulego i Józefa Żulińskiego, umieszczone w krużganku Katedry Ormiańskiej.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 20 (480), 31 października – 13 listopada 2025
