W poprzednich odcinkach omówiliśmy najstarsze groby Ormian lwowskich na Cmentarzu Łyczakowskim, również groby arcybiskupów ormiańskokatolickich. Na cmentarzu znajdują się też liczne groby duchowieństwa ormiańskiego i kaplica grobowa zgromadzenia sióstr benedyktynek ormiańskich. Właśnie we Lwowie znajdował się klasztor żeńskiego zgromadzenia benedyktynek ormiańskich, jedyny w strukturze Ormiańskokatolickiego Kościoła w Europie.
Około roku 1890 benedyktynki postanowiły zbudować na Cmentarzu Łyczakowskim kaplicę grobową. Jest to skromna budowla z cegły o wymiarach 3×4 metry, wzniesiona na polu nr 5. Nad ostrołukowym wejściem znajduje się medalion z Obliczem Pana Jezusa. Pierwszą zakonnicą pochowaną w krypcie nowej kaplicy była siostra Scholastyka Janowicz, zmarła w styczniu 1892 roku. W następnym roku pochowano tu ksienię Kajetanę Sarkisiewicz. W kaplicy do 1939 roku pochowano 24 siostry. Były to Bogdanowiczówna Elżbieta, Boss Benedykta Alfreda, Czepanówna Janina, Donigiewiczówna Kajetana, Dworaczek Maria Matylda, Dziakiewiczówna Wanda, Głuchowska Józefa, Gryczka Maura, Hankiewiczówna Eufrozja Anzelma, Hankiewiczówna Maria, Janowiczówna Joanna Alojza, Janowiczówna Scholastyka, Konowalczuk Agnieszka, Łukasiewiczówna Stanisława Janina, Markiewiczówna Weronika Tekla, Miłkowska Jadwiga, Ośniakiewiczówna Ignacja Franciszka, Sarkisiewiczówna Kajetana, Skrzyńska Józefa Stefania, Straszyńska Katarzyna, Toczyska Izabela, Tomaszewska Bogumiła, Wojtyńska Józefa Franciszka, Wołoszczuk Gertruda Maria. Kaplica benedyktynek ormiańskich została zdewastowana w czasach radzieckich. Dach zawalił się, drzwi wyłamano. Wyremontowano kaplicę w 2008 roku staraniem dyrekcji Cmentarza Łyczakowskiego.
Tradycyjnie znaczna część grobów rodzin ormiańskich znajduje się niedaleko siebie, w sąsiedztwie grobów arcybiskupów i kaplicy sióstr benedyktynek. W starej części cmentarza zachowało się kilka grobów ormiańskich z początku XIX wieku – na niektórych z nich ustawiono zabytkowe pomniki wysokiej wartości artystycznej. Od drugiej połowy XIX wieku bogate rodziny ormiańskie budowały grobowce i w innych prestiżowych częściach cmentarza, często na najlepszych miejscach przy alejkach głównych.
Wśród pochówków ormiańskich wyróżniają się dwa, mianowicie kaplica Krzeczunowiczów i okazały grobowiec hrabiów Pinińskich.
Kaplica ziemiańskiej rodziny Krzeczunowiczów zajmuje dominujące miejsce przy dużym rondzie przy wejściu na cmentarz. Kaplica została wzniesiona w końcu XIX wieku w neoromańskim stylu według projektu architekta Filipa Romana Pokutyńskiego z czerwonej, specjalnie wypalonej cegły. Kaplicę zbudowano na znacznym podwyższeniu odnośnie poziomu centralnego ronda. Do kaplicy prowadzą szerokie schody, dookoła zbudowano niskie ogrodzenie. Przed I wojną światową rodzina Krzeczunowiczów była jedną z najbogatszych w Galicji, zaś jej przedstawiciele Kornel Krzeczunowicz (1815–1881) i Aleksander Krzeczunowicz (1863–1922) byli znanymi politykami galicyjskimi. Również hojnie wspomagali przebudowę i ozdobienie katedry ormiańskiej, między innymi – sfinansowali wykonanie bardzo kosztownej mozaiki w prezbiterium katedry.W krypcie kaplicy cmentarnej pochowano 10 przedstawicieli tej rodziny i spokrewnionej z nimi rodziny hrabiów Suchodolskich. Przedstawiciele różnych linii rodziny Krzeczunowiczów zostali pochowani również na innych polach i w innych grobach na terenie cmentarza. Na polu nr 5 pochowany jest Józef Krzeczunowicz, na polu nr 56 Aniela Krzeczunowiczowa, na polu nr 71b w grobowcu Fischerów: Władysław Krzeczunowicz, Adam Wiktor Krzeczunowicz i Henryka Krzeczunowiczowa. Obok na polu nr 71a znajduje się okazały pomnik dłuta Tomasza Dykusa na grobie Piotra Krzeczunowicza (1819–1887) znanego chirurga, kuratora zakładu naukowego im. dra Józefa Torosiewicza. W tymże grobowcu pochowano jego żonę Annę z Lundów (1835–907) i ich syna Włodzimierza (1862 – 1925), również lekarza. Pomnik na ich grobie wyróżnia się elegijnym nastrojem nawet na Cmentarzu Łyczakowskim. Marmurowy posąg siedzącej smutnej płaczki umieszczono na sarkofagu flankowanym kolumnami w tle ściany niewielkiej kapliczki ( aedikuli), zaprojektowanej przypuszczalnie przez architekta Józefa Kajetana Janowskiego. T. Dykas umiejętnie skomponował bryłę, doskonale uchwycił wszystkie proporcje figury i jej dopasowanie do architektoniki pomnika (prof. Jurij Biriulow).
Na Cmentarzu Łyczakowskim znajdują się pochówki dwóch namiestników Galicji o korzeniach ormiańskich. Pierwszy z nich Filip Zaleski, syn gubernatora Galicji Wacława Zaleskiego i Antoniny z Bołoz-Antoniewiczów. Według ks. Sadoka Barącza („Żywoty sławnych Ormian”) ormiańska rodzina Bołoz-Antoniewiczów osiedliła się w Galicji w wieku XVIII i pochodziła z rodu książąt ormiańskich. Antonina z Bołoz-Antonowiczów była rodzoną siostrą Albiny z Bołoz-Antoniewiczów Romaszkanowej, założycielki domu dla sierot w Stanisławowie i ks. Karola Bołoz-Antoniewicza, wybitnej postaci w Kościele rzymskokatolickim w Galicji, jezuity, kaznodziei, poety i pisarza, między innymi autora znanych pieśni religijnych np. „Chwalcie łąki umajone”, „W krzyżu cierpienie, w krzyżu zbawienie” i kolędy „Do Betlejemu”. Już w 1789 roku Antoniewicze zostali nobilitowane przez cesarza Józefa II.
W grobowcu Zaleskich na polu nr 6 pochowano Wacława Zaleskiego (1799–1849), jego żonę Antoninę z Bołoz-Antonowiczów Zaleską (1814–1862), synów Filipa Zaleskiego (1863–1911), Antoniego Zaleskiego (1842–1866), Józefa Zaleskiego (1838–1899) oraz też Rozalię z Romaszkanów Antonowiczową (1786–1859) i Antoninę z Suchodolskich Zaleską (1842–1918). Niestety grobowiec znajduje się w stanie zaniedbanym, z rozbitą na kawałki tablicą inskrypcyjną z czarnego marmuru. Konserwatorzy uratowali tę tablicę, złożywszy ocalałe fragmenty. Wacław Zaleski był siedemnastym z kolei gubernatorem Królestwa Galicji i Lodomerii, ale pierwszym Polakiem na tym stanowisku. Pracując jako urzędnik austriacki, w czasie wolnym oddawał się pracy literackiej, pisał wiersze i dramaty, interesował się twórczością ludową. W 1833 pod pseudonimem literackim „Wacław z Oleska”, wydał bardzo popularne „Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego”. W tym unikatowym wydaniu autor opublikował 1496 pieśni, oraz 160 melodii zinstrumentowanych przez znanego muzyka-skrzypka Karola Lipińskiego. Wszystkie pieśni Wacław Zaleski osobiście zebrał i opracował. W 1835 roku ożenił się z Antoniną Bołoz-Antoniewiczówną, która pochodziła z bogatej rodziny, spokrewnionej też z ormiańską szlachecką rodziną Romaszkanów. Wacław Zaleski przyczynił się do powstania w 1845 roku we Lwowie Galicyjskiego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, placówki bardzo ważnej dla gospodarczego rozwoju Galicji.
Od 1845 roku Wacława Zaleskiego przeniesiono do Wiednia i mianowano rzeczywistym radcą dworu i kierownikiem referatu Galicyjskiego w kancelarii nadwornej. Był też lektorem języka polskiego osiemnastoletniego cesarza Franciszka Józefa. 30 lipca 1848 roku cesarz Franciszek Józef mianował Wacława Zaleskiego na stanowisko gubernatora Królestwa Galicji i Łodomerii, lecz dopiero 25 października tegoż roku, z powodu rozruchów rewolucyjnych w Imperium, nowy gubernator dotarł do Lwowa i był zaskoczony sytuacją w mieście. Faktycznie władzę sprawował austriacki generał Hammerstein, wojskowy komendant Lwowa. Gubernator nie miał też wpływu na coraz bardziej rewolucyjnie nastawionych Polaków i miejskiej Gwardii Narodowej. W tej sytuacji 2 listopada doszło na rozkaz generała do zbombardowania miasta artylerią austriacką. W wyniku bombardowania spłonął ratusz, gmach uniwersytecki (dawny klasztor oo. trynitarzy), teatr (dawny klasztor oo. franciszkanów), zginęło 55 osób. Lwów skapitulował, została rozbrojona Legia Akademicka, wydalono z miasta rewolucyjnie nastawionych emigrantów. Już 15 stycznia 1849 roku Wacław Zaleski został odwołany ze stanowiska gubernatora, zaś 24 lutego zmarł w Wiedniu. Oficjalnie – na zapalenie płuc. Nieoficjalnie krążyły plotki, że był otruty. Śmierć Wacława Zaleskiego zostaje niezbadaną i niewyjaśnioną tajemnicą po dzień dzisiejszy.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 12 (472), 30 czerwca – 14 lipca 2025
