Bohaterem naszej dzisiejszej opowieści będzie Jan Ptaśnik (1876–1930) – znany polski historyk, mediewista, historyk kultury, członek Towarzystwa Historycznego we Lwowie, profesor (1910), członek rzeczywisty Akademii Umiejętności w Krakowie (1929).
Urodził się 15 stycznia 1876 r. w miejscowości Mikłoszowice (ob. wioska w pow. bocheńskim w woj. małopolskim) w rodzinie chłopskiej. Ukończył szkołę ludową i gimnazjum w Bochni. W latach 1897–1901 studiował na Wydziałach prawa i filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.
Badacz Piotr Biliński pisze o nim: „Pochodził z chłopskiej rodziny, był synem Marcina i Anny z Sadulskich. Szkołę ludową ukończył w rodzinnej wsi, a następnie przeznaczony na księdza, kształcił się w gimnazjum w Bochni, gdzie zaprzyjaźnił się z Franciszkiem Bujakiem i Kazimierzem Kaczmarczykiem. W 1896 roku po zdaniu matury zapisał się na Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jednak nie zabawił tam długo, już po roku przeniósł na Wydział Filozoficzny, gdzie jego umiłowaną muzą została Klio. Uczestniczył w życiu akademickim uczelni przez dwie kadencje pełniąc obowiązki prezesa Koła Historycznego Uczniów UJ. Kształcił się na seminariach prowadzonych przez Wincentego Zakrzewskiego, Stanisława Krzyżanowskiego i Bolesława Ulanowskiego. Do swoich mistrzów czuł żal, że po skończeniu studiów nie ułatwili mu zawodowego startu i nie zatrzymali w nauce. W latach 1898–1900 pracował jako aplikant w Archiwum Akt Dawnych Miasta Krakowa i jako bibliotekarz w seminarium historycznym UJ. W 1901 roku zdał państwowy egzamin z historii i geografii, zapewniający mu możliwość pracy w szkole, którą podjął najpierw w gimnazjum im. Jana III Sobieskiego w Krakowie, a następnie w Przemyślu. Przeniesienie do prowincjonalnego Przemyśla młody uczony potraktował jak wygnanie”.
W gimnazjach krakowskim i przemyskim pracował w latach 1901-1907. Równocześnie przygotowywał się do doktoratu na seminarium Zakrzewskiego. W 1903 r. obronił przewód doktorski na temat „Pierwszy Boner, czyli początek magnackiej rodziny w Polsce w wieku XVI” na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Piotr Biliński zwraca naszą uwagę: „Po uzyskaniu stopnia naukowego został wysłany przez Akademiię Umiejętności do Rzymu w ramach słynnej Ekspedycji zapoczątkowanej przez Władysława Abrahama, Bronisława Dembińskiego i Stanisława Smolkę w 1886 roku. W Archiwach Watykańskich spędził z przerwami kilka lat, biorąc prawie co roku udział w archiwalnej wyprawie. Kwerendy te zaowocowały nie tylko licznymi publikacjami dotyczącymi kultury włoskiej i stosunków między Stolicą Apostolską, a Polską w średniowieczu, ale przede wszystkim trzema tomami edycji źródłowych „Monumenta Poloniae Vaticana”.
W latach 1903–1905 i 1908–1911 jest członkiem ekspedycji archeologicznych, organizowanych przez Akademię Umiejętności w Krakowie. Wynikiem tych ekspedycji stało się 2-tomowe wydanie źródeł „Acta Camerae Apostolicae” (1913) i „Analecta Vaticana 1202–1366” (1914), a również szereg prac poświęconych stosunkom Polski ze Stolicą Apostolską („Kollektorzy Kamery apostoskiej w Polsce Piastowskiej” (1907), „Denar świętego Piotra obrońcą jedności politycznej i kościelnej w Polsce” (1908), „Gli Italiani a Cracovia del XVI secolo al XVIII” (1909), „Włoski Kraków za Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły” (1910).
W roku 1907 na podstawie obrony pracy „Z dziejów kultury włoskiego Krakowa” habilitował się na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od 1907 r. jest prywat-docentem, a od 1909 – profesorem UJ. W latach 1910–1912 zwiedził w celu archeograficznym Norymbergę, Brukselę, Londyn. Opis tej podróży zamieścił w „Akta norymberskie do dziejów handlu z Polską w wieku XV” (1909–13) i kilku pracach, poświęconych życiu i twórczości Wita Stwosza „Ze studiów nad Witem Stwoszem i jego rodziną” (1910).
W latach I wojny światowej kompletował materiał do zbioru dokumentów „Cracovia artificum 1300–1500” (1917).
W roku 1918 zostaje członkiem –korespondentem, a w roku 1929 – członkiem rzeczywistym Akademii Umiejętności w Krakowie. Był członkiem Towarzystwa naukowego we Lwowie, Polskiego Towarzystwa historycznego, Towarzystwa bibliotekarzy polskich i in. Od 1920 r. – profesor Uniwersytetu Lwowskiego i kierownik katedry Historii wieków średnich. Od 1923 r. – redaktor naczelny czasopisma „Kwartalnik Historyczny”.
Wychował szereg utalentowanych uczniów (J. Dąbrowski, R. Grodecki, Ł. Charewiczowa, S. Łempicki, K. Maleczyński i inni). Lwowski okres działalności Jana Ptaśnika charakteryzuje się studiami nad historią miast polskich („Miasta w Polsce” (1922), „Walki o demokratyzację Lwowa od XVI do XVIII w.” (1925), „Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce” (1934). Również w tym czasie badał historię polskiego wydawnictwa. Opublikował zbiór materiałów źródłowych „Monumenta Poloniae typographica XV et XVI saeculorum” (1922) i szereg prac: „Papiernie w Polsce XVI w.” (1920), „Drukarze i księgarze krakowscy XV i XVI wieku” (1922). Opublikował też szereg prac z historii polskiej i europejskiej kultury. Do najbardziej znanych należą: Kultura włoska wieków średnich w Polsce (1922), Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce (1934), Bonerowie, Rocznik Krakowski (1905), Studia nad patrycjatem krakowskim, Rocznik Krakowski, (1913) Kultura wieków średnich, Warszawa 1959 Dzieje handlu i kupiectwa w Krakowie, Kraków (1911) Gli Italiani a Cracovia dal XVI secolo al XVIII, Rzym (1909) Papiernie w Polsce XVI w., Rozprawy PAU, t LXII, Kraków (1920) Życie żaków krakowskich, Warszawa (1957).
26 lipca 1925 roku ożenił się z ziemianką Zofią Małachowską, z którą miał syna Mieczysława, przyszłego historyka i wieloletniego dyrektora Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków w Ministerstwie Kultury i Sztuki.
Do grona jego uczniów należą: Julia Brystiger, Łucja Charewiczowa, Anna Jędrzejowska, Jadwiga Mozołowska, Józef Skoczek, Maria Świeżawska-Wojciechowska, Zygmunt Wojciechowski, Józef Zieliński.
W swoich zainteresowaniach badawczych podejmował badania nad historią kultury – materialnej i duchowej. Był jednym z pionierów, jeśli chodzi o te badania na gruncie polskim. Największe zasługi położył w badaniach nad historią kultury miast polskich w średniowieczu i okresie staropolskim.
Zmarł 22 lutego 1930 r. we Lwowie. Gazeta „Kurier Warszawski” 24 lutego pisała: „Wczoraj w nocy zmarł po spóźnionej operacji woreczka żółciowego dr. Jan Ptaśnik, profesor historji średniowiecznej na uniwersytecie lwowskim, członek Akademji Umiejętności. Pogrzeb odbędzie się we wtorek 25 b. m., o godzinie 15-ej z krypty Ojców Bernardynów”.
W 1931 otrzymał pośmiertnie Medal Niepodległości
Na podstawie:
BilińskiP.Jan Ptaśnik 1876–1930. Режим доступу: https://www.polskietradycje.pl/postacie/widok/358
Jan Ptaśnik, Internetowy Polski Słownik Biograficzny.
Тельвак В. В. Птасьнік Ян [Архівовано 24 листопада 2016 у Wayback Machine.] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; Інститут історії України НАН України. – К.: Наукова думка, 2012. Т. 9: Прил – С. С. 56.
Чорновол І. 100 видатних львів’ян. 2-ге вид. Львів: Левада, 2020. 443 c.
Z kraju. Zgon profesora. „Kurier Warszawski”, s. 3, Nr 54 z 24 lutego 1930.
Petro Hawryłyszyn
Tekst ukazał się w nr 9 (445), 17 – 30 maja 2024
