Polskę południowo-wschodnią nazywaną powszechnie Małopolską Wschodnią (ukr. – Galicja Wschodnia), tworzyło przed 1939 r. terytorium trzech województw południowo-wschodnich: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego.
Podole jest krainą rozległą. W okresie dwudziestolecia II RP należała do Polski tylko jej część zachodnia, oddzielona rzeką Zbrucz od reszty obszaru, który wskutek rozbiorów w XVIII w. straciła Rzeczpospolita na rzecz Rosji. Polski obszar Podola w granicach sprzed 1939 r. ma kształt trójkąta, ograniczonego od północy. Pobużem, tj. Kotliną górnego Bugu i Styru, od północnego zachodu Niziną Naddniestrzańską, od południa biegiem Dniestru.
Najdalszy południowy zasięg Podola wyznaczał w latach 40. XV wieku zamek Karaul (Karawul) nad Dniestrem, wraz z zamkami Czarnogrodem u ujścia Dniestru i Chadżybejowem (Chadżybejem) nad Morzem Czarnym, nadanym w 1442 roku w dożywocie kasztelanowi i staroście kamienieckiemu Teodorykowi z Buczacza. Wybrzeże Morza Czarnego nie stało się jednak południową rubieżą Podola i od 2. poł. XV wieku południową granicą Podola koronnego była już rzeka Dniestr, wschodnią granicą rzeka Murachwa (od strony Podola litewskiego, późniejszego województwa bracławskiego). Zachodnia granica biegła w przybliżeniu wzdłuż dolnego biegu rzeki Strypy (od ujścia do Dniestru do okolic Jazłowca), następnie równoleżnikowo do Zbrucza i wzdłuż średniego biegu tej rzeki. Granica północna (z Wołyniem i Kijowszczyzną) podążała w przybliżeniu tzw. Czarnym Szlakiem tatarskim (wododziałem Słuczy i Bohu).
Z Podolem sąsiadują Ruś Czerwona z Pokuciem na zachodzie, Wołyń i Ukraina na północy, Zaporoże na wschodzie, Jedysan na południowym wschodzie i Besarabia na południowym zachodzie.
Od XIII wieku na obszarze późniejszego Podola zarysował się podział wzdłuż rzeki Uszycy na Poboże na wschodzie i Podniestrze na zachodzie, które zwane było też Poniżem (Poniziem). W połowie XII wieku część wschodnia (Międzybóż, Bożsk, Kotielnica) podlegała księstwu kijowskiemu, a następnie cały obszar Podola wszedł w krąg wpływów księstwa halicko-włodzimierskiego.
W 1240 r. Podole weszło do składu Złotej Ordy. Mieszkańcy Podola przyznali ordyńcom prawo poboru z miast corocznej daniny i na Podolu zaczęły się rządy baskaków i miejscowych przywódców, których obierano. W II połowie XIII w. powstał Podolski ułus, dzielący się na tumeny (okręgi). Kamieniec Podolski był wówczas centrum administracyjnym kamienieckiego tumena. U władzy Podolskiego ułusu stało trzech braci „ojcowie i dziedzic Ziemi Podolskiej”: Kutłubug (Kotłubej), Chaczybej (Koczubej) i Dmytro.
Po unii lubelskiej (1569) Podole znalazło się całkowicie w składzie Korony Królestwa Polskiego, w wyniku inkorporacji wschodniej jego części, czyli województwa bracławskiego, tzw. Podola ukrainnego. Podole obejmowało w przybliżeniu województwa podolskie i bracławskie.
W granicach Korony znacząco rozwijały się miasta. W XVI i XVII wieku przy granicy z Mołdawią zostały założone miasta Mohylów Podolski, Jampol, Kamionka i Rybnica. Wazowie nadali prawa miejskie m.in. miejscowościom Szarogród, Dunajowce, Międzybóż, Tetyjów, Lipowiec, Derażnia i Borszczów, a za sprawą generała ziem podolskich Walentego Aleksandra Kalinowskiego i jego syna Marcina rozwijały się miasta wschodnich krańców Podola w tym Tulczyn, Targowica i Humań. Rozbudowywano też królewskie miasta Winnicę i Kamieniec Podolski.
Przez Podole wiódł szlak czarny, którym Tatarzy najeżdżali Polskę. Na Podolu Polacy toczyli boje, często zwycięskie, z najazdami tatarskimi, tureckimi, kozackimi, a później także rosyjskimi.
W 1606 polskie wojska dowodzone przez Stanisława Żółkiewskiego pokonały Tatarów w bitwie nad Udyczem. W 1633 Polacy pod wodzą hetmana Stanisława Koniecpolskiego zwyciężyli Turków w bitwie pod Paniowcami.
W czasie powstania Bogdana Chmielnickiego (1648-1657) na Podolu zapanował ustrój pułkowo-setnikowy. Na Wschodnim Podolu powstały Mohylowski i Bracławski pułki (22 sotnie) i Kalnicki (później Winnicki) pułk (19 sotni). Po pokoju Andrusowskim z 1667 r. Podole pozostało w składzie Rzeczypospolitej.
W czasie potopu szwedzkiego w r. 1657 Polacy pokonali w bitwie pod Czarnym Ostrowem wojska siedmiogrodzkie. Przed elekcją na króla Polski na Podolu walczył hetman Jan Sobieski. W 1671 poprowadził Polaków do zwycięstw nad Tatarami w bitwach pod Bracławem i pod Kalnikiem.
Po wybuchu wojny polsko-tureckiej w 1672 roku na Podole wkroczyła armia turecka i zdobyła Kamieniec Podolski, w czego wyniku podpisano pokój w Buczaczu w 1672 roku, na podstawie którego Podole wraz z Kamieńcem Podolskim znalazło się we władaniu Imperium Osmańskiego i znajdowało się w jego granicach przez 27 lat. Sejm nie ratyfikował pokoju buczackiego co spowodowało, że nadal trwały działania wojenne, na skutek których część Podola wróciła do Polski w 1673 po bitwie pod Chocimiem i Żurawnem, co usankcjonował rozejm w Żurawnie (1676). Polacy pod wodzą królewicza Jakuba Ludwika Sobieskiego oblegali Kamieniec w 1687 roku. W 1692 z inicjatywy hetmana Stanisława Jana Jabłonowskiego rozpoczęto budowę twierdzy Okopy Świętej Trójcy. W r. 1694 Polacy odnieśli zwycięstwo nad liczniejszą armią turecką w bitwie pod Uścieczkiem. Po pokoju w Karłowicach w 1699 roku całe Podole powróciło do Korony.
W drugiej połowie XVIII w. Podole było miejscem tragicznych wydarzeń w historii Rzeczypospolitej. W 1764 Rosjanie oblegali Kamieniec Podolski, jednakże skuteczną obroną dowodził Michał Kuczyński. W Barze 29 lutego 1768 została zawiązana konfederacja barska, po czym na zachodnim Podolu miały miejsce obrona Baru w 1768 i obrona Okopów Świętej Trójcy w 1769 przed Rosjanami.
W I rozbiorze Polski w 1772 zachodni skrawek regionu z Czortkowem przejęła Austria, reszta po II rozbiorze (1793) została włączona do Imperium Rosyjskiego jako gubernia podolska. Rok wcześniej położone na wschodnim krańcu Podola miasteczko Targowica zapisało się w historii jako rzekome miejsce zawiązania konfederacji targowickiej.
W 1783 Antoni Protazy Potocki założył w Winnicy Kompanię Handlową Polską. W 1809 polscy powstańcy stoczyli bitwę pod Zaleszczykami z zaborcą austriackim. W rosyjskiej części Podola działały polskie oddziały partyzanckie w czasie powstania listopadowego. W 1831 Polacy stoczyli z zaborcą bitwę pod Daszowem. W 1848 podobne działania występowały po stronie austriackiej. W 1897 największymi miastami Podola były Kamieniec Podolski, Humań, Winnica, Bałta, Płoskirów i Mohylów Podolski.
Obecnie niemal całe Podole wchodzi w skład Ukrainy, należy do niego jednak też północna część Naddniestrza.
Na podstawie:
- Józefa Mękarska. Wędrówka po ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej. Wrocław: NWW Niezależne Warsztaty Wydawnicze „Ogniwo”, 1990. 123 s.
- Podole // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. – Warszawa: Druk „Wieku”, 1887. – Т. VIII. – S. 442. (пол.) – s. 442–460.
- Ярослав Грицак. Нариси історії України: формування модерної української нації XIX-XX ст. [Навч. посібник]. – Київ: Генеза, 1996. – 360 с. Чорновол І. 100 видатних львів’ян. 2-ге вид. Львів: Левада, 2020. 443 c.
- Польща – нарис історії [Текст] / за ред.: Влодзімєжа Менджецького та Єжи Брацисевича; пер. з пол. Івана Сварника; Ін-т нац. пам’яті, Коміс. переслідування злочинів проти пол. народу. – Варшава: Вид-во Ін-т нац. пам’яті, 2015. – 365
Petro Hawryłyszyn
Tekst ukazał się w nr 15-16 (451-452), 30 sierpnia – 16 września 2024
