Masz brodę? Płać!

Masz brodę? Płać!

Kilka lat po objęciu w 1869 r. rosyjskiego tronu, Piotr I Wielki postanowił zobaczyć, jak żyją ludzie na zachodzie Europy. Wyruszył w drogę z wielką świtą (ale incognito) w marcu 1697 r., wrócił w sierpniu 1698. W rezultacie zgromadzonych w czasie podróży wrażeń uznał, iż czas najwyższy zmodernizować, zeuropeizować Rosję.

Z wielu jego poczynań zajmijmy się tu tylko niby drobną sprawą, ale dla niego bardzo istotną. Otóż car uznał, że najbardziej o zacofaniu Rosji świadczą męskie brody. Dość tych brodaczy, na dworze i w ogóle w całym kraju, orzekł, i wydał w sierpniu 1698 r. ukaz, że wszyscy mają się golić. Ale trafiła kosa na kamień.

 

Na Rusi ludzie od dawien dawna uważali, że Bóg stworzył człowieka na swoje podobieństwo, a zatem mężczyznom przystoi nosić brodę. Więcej – jest ona synonimem męskości, siły, dostojności, mądrości, tylko jacyś nieudacznicy mogą się bez niej obejść.

Ruska Prawda, ustanowiony przez Jarosława Mądrego w XI wieku kodeks prawny, przewidywała srogie kary za naniesienie jakiegokolwiek uszczerbku cudzej brodzie. Porównajmy: za kradzież lub zabicie konia należało zapłacić 2 grzywny, za potarganie brody, czy to podczas bójki, czy w swawoli – 3 grzywny, a za pozbawienie jej – aż 12 grzywien! Najgorszą obelgą było naplucie komuś w brodę.

Nic dziwnego zatem, że poniżający mężczyzn nakaz golenia bród spotkał się z ogromną falą niezadowolenia, gdzieniegdzie dochodziło nawet – zwłaszcza na Syberii – do buntów. Zaoponowała także cerkiew, powołując się na Iwana Groźnego (1530–1584), który twierdził, iż golenie brody to ciężki grzech, którego nie zmyje krew nawet wszystkich męczenników. Podobnie wyraził się Adrian, patriarcha Moskwy (sprawował urząd 1690–1700).

Car zrozumiał, że popełnił błąd. Lecz miał już w zanadrzu inne rozwiązanie. Będąc na Zachodzie dowiedział się, że w niektórych krajach już od dawna noszenie brody było dopuszczalne, ale musiało być opodatkowane! Między innymi takie prawo wprowadził w Anglii Henryk VIII w 1535 r. Dlaczegoż by więc nie wprowadzić podobnych zasad w Rosji! Przy okazji kasa państwowa, w której wciąż, przy wielkich planach inwestycyjnych Piotra I i ciągłych pokusach do prowadzenia wojen pojawiały się dziury, bardzo by się wzbogaciła. Fiskus zadziałał szybko: pomysł cara zrealizowano już w 1699 r., uiszczenie opłaty poświadczano wydaniem miedzianego żetonu.

Na cały kraj rozesłano urzędników do kontrolowania, czy brodacze stosują się do carskiego ukazu, jeśli ktoś nie okazał im żetonu, mieli prawo opornego na miejscu ostrzyc. Nieuczciwi urzędnicy wykryli wówczas, że pojawiło się nowe źródło dodatkowych dochodów, za łapówkę puszczali „przestępców” wolno. W kolejnych latach carski ukaz kilka razy zmieniano.

Najważniejszą korektą, wprowadzoną w 1705 r., było zróżnicowanie opłat za noszenie brody – im ktoś należał do wyższego stanu, tym więcej musiał płacić, na przykład dworzanie i wyżsi urzędnicy – 60 rubli rocznie, bogatsi kupcy – 100 rubli, średni kupcy i rzemieślnicy – 60, fryzjerzy, furmani, pocztylioni oraz wszyscy Moskwianie chcący zachować brodę – 30. Wyłączono z tego cennika popów i diakonów (ale np. dzwonnicy, musieli płacić) i chłopów, z tym, że ci przyjeżdżając i wyjeżdżając z miasta zobowiązani byli zapłacić kopiejkę.

Kolejną zmianę przyniósł rok 1715, kiedy ujednolicono taryfę, odtąd wszyscy brodacze mieli płacić 50 rubli. W niektórych guberniach znaki pełniły rolę waluty, cenionej, bo był na nią spory popyt. Kilkakrotnie zmieniano wygląd znaków, zachowały się nieliczne egzemplarze z lat 1699 (tylko jeden(!), w gabinecie numizmatycznym Ermitażu), 1705 i 1725.

Po śmierci Piotra I Elżbieta Piotrowna potwierdziła ważność ukazów ojca. W 1757 r. Michaił Łomonosow, zniecierpliwiony utrzymywaniem zakazu noszenia brody, tego pięknego atrybutu męskości, napisał „Hymn do brody”, czym bardzo zraził sobie carski dwór. W następnych latach stopniowo łagodzono przepisy. Ostatni carski ukaz, likwidujący jeszcze obowiązujące, ukazał się 27 marca 1901 r., gdy na tronie zasiadał Mikołaj II.

Tadeusz Kurlus
Tekst ukazał się w nr 15 (163) 17 – 30 sierpnia 2012

X