Ustawa Rządowa z dnia 3 maja 1791 roku, którą niemal od razu powszechnie zaczęto określać mianem Konstytucja, została uchwalona przez Sejm Czteroletni i króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Była to ustawa regulująca ustrój prawny monarchii dziedzicznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Powszechnie przyjmuje się, że Konstytucja 3 Maja była pierwszą w Europie i drugą na świecie (po konstytucji amerykańskiej z 1787 r.) spisaną konstytucją.
Przed uchwaleniem Konstytucji 3 maja, termin konstytucja służył na określenie wszelkich ustaw uchwalanych na Sejmie. Dopiero po 3 maja 1791 r. pojęcie konstytucja nabrało swojego nowoczesnego znaczenia, określając podstawowy akt prawny, ustawę zasadniczą.
Sejm Czteroletni (1788–1792), zwany Wielkim był kluczowym walnym zgromadzeniem w Warszawie, które obradując pod laską Stanisława Małachowskiego (przedstawiającego Koronę) i Kazimierza Nestora Sapiehy (przedstawiającego Litwę), zreformowało Rzeczpospolitą.
Konstytucja została zaprojektowana w celu zlikwidowania nurtujących od dawna wad systemu politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów opartego na wolnej elekcji i demokracji szlacheckiej. Zmieniła ustrój państwa na monarchię dziedziczną, formalnie zniosła liberum veto, ograniczyła znacząco demokrację szlachecką, odbierając prawo głosu i decyzji w sprawach państwa szlachcie nieposiadającej ziemi (tzw. gołocie), wprowadziła częściowe zrównanie praw osobistych mieszczan i szlachty oraz stawiała chłopów pod ochroną państwa, w ten sposób łagodząc nadużycia pańszczyzny.
Konstytucyjny kompromis szlachecko-królewski łączył szlacheckie wyobrażenia o rzeczywistej demokracji szlacheckiej z królewskim programem monarchii konstytucyjnej. Wstępny projekt nowej ustawy został przygotowany przez króla z udziałem między innymi Stanisława Małachowskiego, Ignacego Potockiego,
Hugona Kołłątaja oraz osobistego sekretarza króla Scipione Piattoliego.
Konstytucja została zaakceptowana większością głosów, co zostało owacyjnie przyjęte przez tłum zgromadzony przed zamkiem warszawskim. Protest przeciwko uchwaleniu ustawy zasadniczej podpisało 28 osób, jednak niektórzy później wycofali swoje podpisy.
***
Konstytucja 3 Maja ujęta w 11 artykułach:
Preambuła
I. Religia panująca
II. Szlachta ziemianie
III. Miasta i mieszczanie
IV. Chłopi włościanie
V. Rząd czyli oznaczenie władz publicznych
VI. Sejm czyli władza prawodawcza
VII. Król, władza wykonawcza
VIII. Władza sądownicza
IX. Regencja
X. Edukacja dzieci królewskich
XI. Siła zbrojna narodowa
Konstytucja uznawała katolicyzm za religię panującą, jednocześnie zapewniając swobodę wyznania. Wprowadzała prawo powszechnej niepodległości (dla szlachty i mieszczaństwa) oraz trójpodział władzy na ustawodawczą (dwuizbowy parlament), wykonawczą (król) i sądowniczą.
Ograniczała nadmierne immunitety prawne i polityczne przywileje szlachty zagrodowej. Ograniczała również demokrację, pozbawiając część społeczeństwa – gołotę szlachecką nieposiadającą dóbr ziemskich – praw politycznych.
Władza wykonawcza spoczywała w rękach rady królewskiej, która nosiła nazwę Straży Praw. Komisji przewodniczył król.
By wzmocnić jedność i bezpieczeństwo Rzeczypospolitej konstytucja zniosła Unię Polsko-Litewską na rzecz państwa unitarnego.
Konstytucja zniosła liberum veto oraz kilka innych instytucjonalnych źródeł słabości rządu i anarchii – w tym konfederacje, skonfederowane sejmy, a także nadmierny wpływ sejmików ziemskich.
Konstytucja 3 maja pozostała dziełem nieukończonym. Jej współautor Hugo Kołłątaj ogłosił, że pracuje nad ekonomiczną konstytucją zapewniającą wszystkim prawo własności oraz ochronę i godność każdej pracy. Trzecim dokumentem, którym zajmował się Kołłątaj, była „konstytucja moralna”, zapewne polski odpowiednik amerykańskiej Karty Praw oraz francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela.
Konstytucja została formalnie wpisana do akt grodzkich Warszawy 5 maja 1791 i od tego momentu faktycznie weszła w życie. Została obalona przez konfederację targowicką popieraną przez Rosję, w wyniku interwencji wojsk rosyjskich w przegranej wojnie polsko-rosyjskiej w 1792 roku.
Zakończenie wojny Rosji z Turcją i Szwecją pozwoliło cesarzowej Katarzynie II na skoncentrowanie większej uwagi na Polsce. Ponieważ uważała ona Polskę za de facto protektorat Rosji, to przyjęcie konstytucji w jej oczach w znaczący sposób zagrażało wpływom Rosji w Polsce.
Od początku przeciwna konstytucji Grupa polskich magnatów, do której należeli Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski, poprosiła cesarzową Katarzynę II o interwencję i przywrócenie im przywilejów zniesionych na mocy konstytucji. Z jej wsparciem utworzyli konfederację targowicką i proklamowali odrzucenie konstytucji za rozsiewanie „zarazków idei demokracji”.
