Dziś pragnę przedstawić Państwu Bernarda Meretyna – znanego lwowskiego XVIII-wiecznego architekta. Pozostawił po sobie bogaty spadek, z którego korzystamy, podziwiamy i czerpiemy estetyczne doznania do dziś. Polski naukowiec Jan Ostrowski uważa go, obok Jana de Witte, za najwybitniejszego z twórców działających „na Rusi” w tym okresie. W ich dziełach zauważalny jest wpływ austriacko-czeskiej szkoły.
Nasz bohater przybył do Lwowa około roku 1738. Osiadł tu i rozpoczął swoją działalność. Pracował wspólnie z Marcinem Urbankiem przybyłym do Lwowa z Zamościa. Zarówno Urbanek, jak Meretyn nigdy nie należeli do lwowskiego cechu budowniczych i z tego powodu byli z cechowymi architektami w stałym konflikcie. Kilka pozwów sądowych przeciwko obu architektom wymienia ich budowle, stawiane bez stosownych zezwoleń cechowych i często zabierające cechom pracę już po rozpoczęciu budowy. Broniąc swoich działań Meretyn często korzystał z pomocy wpływowych patronów czy pracodawców. Materiały tych pozwów pozwalaną nam dziś powiązać niektóre budowle z jego imieniem. Pomimo konfliktów z lwowskim cechem budowlanym Meretyn często powoływał do swoich prac poza miastem zrzeszonych budowlańców. Na przykład, przy budowie kościoła w Horodence praktykował u niego Piotr Polejowski, przyszły znany architekt.
Tadeusz Mańkowski podkreśla: „Tymczasem Meretyn nie należy do cechu mularzy, dlatego mistrzowie cechowi wysuwają przeciwko niemu oskarżenia do rady miejskiej, twierdząc, że ten „murator exoticus” zabiera pracę cechowym i nie płaci składek do ich funduszu. Mamy tu podobną sytuacje, w której wcześniej znalazł się Marcin Urbanek. Utalentowani mistrzowie nie chcieli wstępować do cechu i podporządkowywać się jego zasadom, a zamówień szukali samodzielnie lub przez protekcję kogoś z magnatów. Cech występował przeciwko takim działaniom samozwańców. Chociaż nie przynosiło to żadnych skutków, bronił jednak swoich praw i uprzywilejowanego stanowiska. Meretyn zaś, w przypadku pojawienia się jakichś kłopotów, zwracał się do swego patrona Karola Garani”.
Stanisław Łoza w książce „Architekci i budowniczowie w Polsce” (1954) przytacza takie wersje nazwiska architekta: Meretyn, Meredyn, Meredyna, Meredinia, Meredyni, Meretynier, Merettini, Merettinus, Merderer, Mäderer, Meretiner, Merettiner. Według Tadeusza Mańkowskiego Bernard Meretyn był z pochodzenia Niemcem. Podobnego zdania był lwowski badacz Wołodymyr Wójcik. Analizując wszystkie warianty jego nazwiska, spotykane w księgach miejskich, Mańkowski odnalazł takie: Meretynier Bernat architectus, Meretync, Meredyn, Merettyn, Mirydyn, Mertynier, Merderer, Bernadt architecto, Bernat, Bennard, Merettini, Meretyn. Pomimo, że w materiałach źródłowych i literaturze przyjęła się ostatnia, spolszczona wersja, Wójcik uważał, że prawdziwe nazwisko architekta brzmiało Merettiner. Tym nazwiskiem architekt podpisywał się wiele razy. Porównując również świadczenia mu współczesnych, którzy nazywali go Niemcem, Wójcik dochodzi do wniosku, że było to rzeczywiste pochodzenie Meretyna.
Początkowo protektorem Meretyna był radca miejski, doktor medycyny Karol Garani, czyj pałac i kamienicę we Lwowie architekt przebudował. Położony poza bramą Halicką został przebudowany około roku 1756 i dziś nosi nazwę pałacu Biesiadeckich. Kolejnymi jego pracami była modernizacja rezydencji Marii Zofii z Sieniawskich Czartoryskiej oraz prace przy średniowiecznej świątyni św. Jura przed jej rozbiórką w 1743 r. W tym czasie otrzymał swe pierwsze duże zamówienie – przebudowę kościoła parafialnego w Nawarii. Z funduszy chorążego i sędziego przemyskiego Marcina Wieniawskiego wzniósł trzynawową świątynię z barokową fasadą. Następnym dziełem Meretyna była rozpoczęta w 1743 r. przebudowa owalnej kaplicy i przyległej do niej części klasztoru karmelitanek trzewiczkowych we Lwowie
Kolejnym głównym pracodawcą i patronem mistrza był magnat i mecenas Mikołaj Bazyli Potocki herbu Pilawa (1707/1708-1782), który prowadził znaczne prace budowlane w swoich majątkach. Wielką rolę w dziełach Meretyna odgrywała rzeźba. Stąd do prac dla Potockiego włączono wybitnego rzeźbiarza okresu rokoko Jana Jerzego Pinsla. O wspaniałych relacjach między artystami świadczy fakt, że pierwszemu z dwóch swoich synów, urodzonemu w 1752 r., Pinsel nadał imię Bernard na cześć ojca chrzestnego Bernarda Meretyna.
Wołodymyr Wójcik podkreśla: „Dlatego większość fundowanych przez Potockiego budowli wystawił właśnie ten architekt. Najwybitniejszym (według chronologii) był ratusz w Buczaczu (1750), kościół misjonarzy w Horodence (1745-1760) – oba z fundacji Potockiego. Najwspanialszym obiektem Meretyna stała się jednak cerkiew św. Jura we Lwowie (1744-1761). Oprócz tych trzech obiektów, prezentujących na Ukrainie architekturę barokową na poziomie europejskim, Meretyn stworzył szereg skromniejszych obiektów architektury sakralnej, na których wyraźnie odcisnął się styl mistrza. Dokumentalnie są potwierdzone: przebudowa kościoła w Nawarii koło Lwowa (1740–1748) i budowa fundamentów kościoła w Hodowicy koło Nawarii (1758); oprócz tego kościoły w Brzezdowcach (1771 r., replika hodowickiego), Łopatynie (1772), Kołomyi (1775), Busku (1780). Te ostatnie obiekty zostały wprawdzie wybudowane już po śmierci mistrza, mają jednak podobny kształt i powstały według jednego planu”.
Zachowała się informacja, że w 1742 r. w czasie przebudowy kaplicy architekt mieszkał przy klasztorze karmelitanek trzewiczkowych, zaś w 1757 r. zamieszkał w kamienicy p. Gąsiorowskiej (nr 9 przy ul. Teatralnej).
W 1746 r., po śmierci fundatora cerkwi św. Jura metropolity Atanazego Szeptyckiego, który przekazał na budowę 116 800 złotych polskich, nastąpiła kilkuletnia przerwa. Dopiero po nominacji Lwa Szeptyckiego odnowiono w 1750 r. kontrakt z Meretynem na kontynuację prac. W 1754 r. podpisano nowy kontrakt na zakończenie prac przy „fabryce” cerkwi metropolitalnej. W ciągu 9 lat miał otrzymać 162 tys. złotych polskich. Kontrakt został potwierdzony sądownie w 1756 r. Ostatni etap prac ostro krytykował francuski architekt Pierre Ricaud de Tirregaille. Obrażony Meretyn wniósł protest do aktów miejskich, w którym odrzucał niesprawiedliwą krytykę i uprzedzał o rozpoczęciu postępowania sądowego. Epilog tej całej sprawy o mały włos nie doprowadził w 1754 r. do rozerwania kontraktu Lwa Szeptyckiego z Meretynem. Prawdopodobnie wpłynęło to na jego zdrowie.
Zmarł Meretyn we Lwowie w nocy z 3 na 4 stycznia 1759 r., pozostawiwszy po sobie syna Józefa i córkę Franciszkę, zamężną z Wojciechem Balickim. Wdowa Anna Meretynowa wyszła powtórnie za mąż za Wojciecha Szatkowskiego. Przez kilka lat wierzyciele wymagali od rodziny zwrotu długów. Syn i zięć Meretyna zostali w 1761 r. osadzeni za długi w więzieniu. Mikołaj Potocki zwracał się do magistratu lwowskiego o rozwiązanie ich sprawy. W inwentarzu spadkowym zapisano 19 wielkich „obrazów”, 5 mniejszych, kilim, perskie obicie i karetę. Bernard Meretyn miał też depozyt, który przechowywał w klasztorze karmelitanek trzewiczkowych. W chwili śmierci wynosił on 302 dukaty, 1679 tynfów i wiele klejnotów.
Budowle Meretyna wykonane są w stylu późnego baroku i rokoko z elementami klasycyzmu przystosowanego do ukraińskich tradycji. Wzorcem ewolucji stylu mistrza jest kościół w Horodence, przy którego budowie architekt zastosował szereg rozwiązań wykorzystanych później w swoim głównym dziele – cerkwi metropolitalnej św. Jura we Lwowie.
Szereg świątyń po śmierci Meretyna powstał według jego wcześniejszych planów.
Na podstawie:
Вуйцик В. Бернард Меретин – видатний архітектор епохи пізнього бароко https://www.ji.lviv.ua/n72texts/Vujcyk_Bernard_Meretyn.htm
Маньковський Т. Бернард Меретин, львівський архітектор XVIII ст. https://www.ji.lviv.ua/n72texts/Bernard_Meretin.htm
Krasny P., Ostrowski J. K. Kościół parafialny p.w. Niepokalanego Poczęcia Najśw. Panny Maryi i dawny klasztor Misjonarzy w Horodence // Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. – Kraków: Antykwa, drukarnia „Skleniarz”, 2009. – T. 18. – S. 95. Janusz Kębłowski: Dzieje sztuki polskiej. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1987, s. 151.
Ostrowski Jan K. Jan Jerzy Pinsel – zamiast biografii [Архівовано 6 червня 2021 у Wayback Machine.] // Sztuka Kresów Wschodnich: materiały sesji naukowej. – 1996. – № 2. – S. 370.
Petro Hawryłyszyn
Tekst ukazał się w nr 21 (457), 15 – 28 listopada 2024
