Legendarny Korpus Kadetów nr 1 im. Marszałka Józefa Piłsudskiego we Lwowie liczy swoje początki, swoją tradycję od roku 1899, kiedy rozkazem Sztabu Generalnego armii austrowęgierskiej powołano we Lwowie szkolę kadetów. W organizacji szkoły kadetów wzięły aktywny udział również samorządowe władze królewskiego stołecznego miasta Lwowa, które m.in. przeznaczyły na budownictwo gmachów (koszar) szkolnych grunty miejskie za rogatką stryjską, na tak zwanych Przemiarkach.
Otóż jeszcze w lutym 1890 roku prezydent Lwowa Edmund Mochnacki podpisał umowę z przedstawicielami ministerstwa wiedeńskiego w sprawie organizacji szkoły kadetów we Lwowie i darowizny gruntów miejskich pod budowę koszar, zaś budownictwo z powodu braku finansowania rozpoczęto dopiero w 1897 roku. Projekt zespołu gmachów szkolnych wykonał lwowski architekt Filip Pokutyński. Budownictwo prowadziła wiedeńska firma budowlana „Aizner i bracia”. Szkoła miała kształcić około 200 kadetów wszystkich roczników, którzy oficjalnie mieli stopień zoglinga (czyli wychowanka). Po zakończeniu szkoły zoglingi otrzymali stopień „kadet zastępca oficera” (kadett-officiers – stellvertreter) lub kadet-feldfebla i mieli odbyć jednoroczny kurs w wojsku, poczym otrzymali pierwszy stopień oficerski lejtnanta (czyli podporucznika).
Budowa okazałych gmachów sprzyjała też rozwojowi całej okolicy wzdłuż drogi Stryjskiej, między parkiem Stryjskim i bardzo zaniedbanym cmentarzem Stryjskim, również rozbudowie części górnej ulicy Kadeckiej. Miasto również aktywnie uczestniczyło w budowie gmachów szkolnych i uporządkowaniu ulic do nich prowadzących. Otóż 1 października 1899 roku przy pięknej słonecznej pogodzie miała miejsce uroczystość inauguracji działalności lwowskiej szkoły kadeckiej.
W dniu 2 października „Gazeta Lwowska” donosiła: „Wczoraj przed południem odbyło się uroczyste otwarcie nowo założonej we Lwowie Szkoły Kadetów, zbudowanej na gruntach miejskich poza cmentarzem Stryjskim. Uroczystości otwarcia poprzedził akt poświęcenia kompleksu czterech budynków, a to gmachu głównego, mieszczącego szkołę i trzech pawilonów pobocznych, przeznaczonych na mieszkania komendanta i nauczycieli, dalej na kuchnię i szpital. Aktu poświęcenia dokonali ksiądz biskup Józef Weber (biskup pomocniczy rzymskokatolicki) i ksiądz mitrat Bielecki (członek kapituły greckokatolickiej) w asystencji licznego duchowieństwa, w obecności JE Pana Namiestnika Leona hr. Pinińskiego, który przybył w towarzystwie radcy Dworu p. Mauthnera, tudzież w obecności głównodowodzącego 11 korpusu JE generał-porucznika F. Fiedlera. W uroczystym akcie uczestniczyli następnie: wiceprezydent krajowej (galicyjskiej) dyrekcji Skarbu dr Korytowski, wiceprezydent krajowej Rady Szkolnej dr Bobrzyński, prokurator Skarbu radca Dworu dr Korn, wiceprezydent miasta Lwowa Schayer, grono radnych oraz wielu innych reprezentantów władz rządowych, autonomicznych i korporacji, tudzież zaproszeni goście”. Na uroczystość przybył też batalion 30 pułku piechoty (który stacjonował na Cytadeli i w owych czasach miał nieoficjalną nazwę „Dzieci lwowskich”) ze sztandarem i kapelą oraz dwie kompanie kadetów pod komendą podpułkownika Rycka. Po nabożeństwie przemawiał w krótkich słowach do zgromadzonych reprezentantów władz komendant szkoły major Otto Schmidt, który podziękował miastu i Wydziałowi Krajowemu”… za ofiary poniesione na rzecz szkoły, a zwracając się do kadetów zagrzewał ich do pracy dla dobra i potęgi Monarchii. Na zakończenie uroczystości nastąpiła defilada batalionu 30 pułku piechoty i kadetów przed głównodowodzącym JE generałem-porucznikiem F. Fiedlerem i gośćmi honorowymi. Komendant szkoły major Otto Schmidt poprowadził gości po gmachach szkolnych i zaprosił na uroczyste śniadanie”.
Gmachy szkoły kadeckiej zostały zbudowane w tzw. „stylu koszarowym”, z nielicznymi elementami ozdobienia fasady głównej. Cztery budynki zespołu tworzyły regularny czworobok przecięty szeroką drogą, wysadzoną drzewami. Główny dwupiętrowy korpus tego kompleksu stanowił właściwą szkołę, był zwrócony frontem do placu musztry, który oddzielał zabudowania szkoły od drogi Stryjskiej. Najważniejszym ozdobieniem gmachu głównego były trzy ryzality – centralny i dwa boczne. Poza głównym gmachem znajdowały się jeszcze trzy inne, mniejsze ,przeznaczone na szpital, kuchnie i mieszkania komendanta i nauczycieli. „Słowo Polskie” podkreśliło, że „wszystkie te budynki imponują rozmiarami. Żadnych prawie ozdób, natomiast wszystkie urządzenia, których wymaga nowoczesna higiena – oto charakterystyczne cechy tych gmachów”. W przedsionku głównego gmachu szkoły ustawiono marmurowy pomnik cesarza Franciszka Józefa I. Jak podaje lwowski profesor Jurij Biriulow, „to znane tylko z rzadkiej pocztówki dzieło nieznanego artysty(zapewne wiedeńskiego) zawierało już elementy secesji, zwłaszcza w dekoracji piedestału. Zaginęło po 1918 roku i w jego miejsce został ustawiony w 1928 roku pomnik Józefa Piłsudskiego”. Na bocznej stronie gmachu głównego (od ul. Kadeckiej) została umieszczona też data budowy, czyli rok 1899, obramiona ozdobnym kartuszem. Obszar szkoły kadetów otoczono ogrodzeniem z bramą wjazdową, ozdobioną w rzeźby rycerzy. Część obszaru zasadzono drzewami i krzakami, tworząc rodzaj niewielkiego, lecz uroczego parku. Obok zbudowano również korty tenisowe, kręgielnie i plac sportowy. Na osi centralnej głównego gmachu była urządzona kaplica nakryta kopułą, która też pełniła funkcję sali dla zebrań kadetów. Ogólna cena budowy zespołu szkoły kadeckiej wynosiła ponad pół miliona koron waluty austriackiej. Kadetów rekrutowano w wieku 14–17 lat, w większości z rodzin wojskowych, zaś termin nauczania wynosił 4 lata. Według umowy władz lwowskich z austriackim ministerstwem, większość kadetów stanowiła młodzież urodzona na terenie Galicji. Pierwszym komendantem szkoły kadetów został major Otto Schmidt, dawniej dowódca batalionu Kołomyjskiego pułku infanterii barona Rajnlendera. Od 1903 roku funkcję komendanta pełnił major M. von Chmielowski, zaś od 1908 roku – major J. Wolny, następnie major H. Werner.
W 1908 roku ku pamięci jubileuszu sześćdziesięciolecia rządów cesarza Franciszka Józefa I postanowiono na terenie szkoły kadetów zbudować pomnik cesarza. Uroczystość odsłonięcia pomnika cesarza – jubilata nastąpiła w grudniu tegoż roku. „Nowości ilustrowane” umieściły reportaż z tego wydarzenia. „Pomnik ten ustawiony w parku szkoły, przedstawia odłam skały, której szczyt zdobi dwugłowy orzeł (herb Monarchii Austrowęgierskiej). Poniżej umieszczony jest nieduży medalion z podobizną cesarza Franciszka Józefa I, a pod podobizną napis. Całość, choć skromna, tworzy obraz bardzo piękny. Uroczystość odsłonięcia poprzedziło nabożeństwo, poczem wokoło pomnika zgromadzili się wychowankowie szkoły, jej kierownicy i nauczyciele oraz grono publiczności, przeważnie ze sfer wojskowych. Po przemówieniu komendanta lwowskiej szkoły kadeckiej majora J. Wolnego, pomnik odsłonięto, poczem przemówił przedstawiciel komendy korpusu generał Fath”. Czasopismo umieściło też zdjęcie pomnika, dość rzadkie, gdyż pomnik już od dawna został zburzony.
Lwowska szkoła kadetów funkcjonowała do roku 1914. Ostatnia promocja kadetów miała miejsce dnia 16 sierpnia tegoż roku. Z powodu natarcia wojsk rosyjskich na froncie galicyjskim, szkoła została ewakuowana na tereny Austrii i już nigdy nie wróciła do Lwowa. Po odzyskaniu Lwowa przez wojska austriackie w zabudowaniach szkoły kadetów prowadzono przyspieszone kursy oficerskie. W czasie polsko-ukraińskich walk o Lwów w listopadzie 1918 roku gmachy szkoły kadeckiej były bardzo ważnym punktem obrony wojsk polskich w dzielnicy stryjskiej (tzw. odcinek „szkoła kadecka”). Trzykrotne natarcia ukraińskie, nawet z udziałem artylerii, zakończyły się niepowodzeniem, lecz gmachy były znacznie uszkodzone. Jeszcze w 1925 roku Mieczysław Orłowicz w „Przewodniku po Lwowie” pisał: „Powyżej naprzeciw wyjścia z Placu Powystawowego (przy ul. Stryjskiej) duży nowy bezstylowy gmach Szkoły Kadetów, bardzo zniszczony kulami ukraińskimi w listopadzie 1918 roku, kiedy stanowił jeden z głównych punktów oparcia dla wojsk polskich”.
W pierwszych latach II Rzeczypospolitej istniało kilka projektów wykorzystania gmachów po austriackiej szkole kadetów. Między innymi w listopadzie 1919 roku „Gazeta Lwowska” pisała o projekcie przekazania dawnych zabudowań szkoły Politechnice Lwowskiej. W marcu 1920 roku na terenie dawnej szkoły kadeckiej ustawiono granitowy głaz z tablicą pamiątkową ku czci obrońców Lwowa. Z początkiem 1921 roku Ministerstwo Spraw Wojskowych postanowiło przenieść Korpus Kadetów nr 1 z Łobzowa koło Krakowa do garnizonu lwowskiego i umieścić go w dawnych budynkach byłej austriackiej szkoły kadeckiej. Korpus Kadetów w Łobzowie zorganizowano w listopadzie 1918 roku na bazie dawnej austriackiej c.k. Wojskowej Wyższej Szkoły Realnej, zaś od 25 listopada 1919 roku przemianowano ową szkołę na Korpus Kadetów nr 1. Otóż już 21 marca 1921 roku prasa lwowska pisała, że do Lwowa przybył pierwszy transport z Łobzowa pod Krakowem „…z wyposażeniem Korpusu Kadetów, rozpoczynając przenoszenie szkoły do Lwowa”. Właśnie od tego czasu zaczyna się lwowski okres (1921–1939) historii sławnego Korpusu Kadetów nr 1 im. Marszałka Józefa Piłsudskiego.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 22 (458), 29 listopada – 16 grudnia 2024
