31 maja 1894 roku na ulice Lwowa wyjechał pierwszy tramwaj elektryczny. Było to wydarzeniem dla miasta i jego mieszkańców, lecz jak czas wykazał, dla całej Polski, tak też współczesnej Ukrainy. Okazało się, że było to wydarzenie nietuzinkowe, które znalazło swoje miejsce w kronikach historycznych i podręcznikach historii.
Otóż lwowski tramwaj elektryczny był pierwszym tramwajem elektrycznym na ziemiach przedwojennej II Rzeczypospolitej, wyprzedzając m.in. tramwaje warszawskie i krakowskie, tak również pierwszym tramwajem elektrycznym na terenie współczesnego państwa ukraińskiego, wyprzedzając tym razem tramwaj kijowski. Ten fakt zajmuje swoje honorowe miejsce w kronikach historycznych nie tylko Lwowa, lecz też Europy środkowej.
W Imperium Austro-Węgierskim Lwów był trzecim dużym miastem, w którym funkcjonował tramwaj elektryczny. Wyprzedziły główne miasto galicyjskie tylko Budapeszt (1887 r.) i Praga czeska (1891 r.). Własnie na początku lat 90. XIX wieku potrzeba rozwoju we Lwowie masowej komunikacji miejskiej stała się naglącą przede wszystkim z uwagi na plany zorganizowania w stolicy Galicji Powszechnej Wystawy Krajowej (Galicyjskiej). Oczekiwano przyjazd do miasta ponad milion, a może i więcej zwiedzających wystawę gości, zaś tereny Wystawy znajdowały się daleko poza centrum miasta na wzgórzach nad parkiem Stryjskim. We Lwowie od 1880 roku funkcjonował już tramwaj konny, lecz rada miejska postanowiła budować tramwaj nowoczesny, czyli elektryczny. Była to odważna decyzja, świadcząca o otwarciu władz miasta na postęp techniczny.
W 1891 roku wybrano firmę, która miała zbudować linie tramwajowe i organizować eksploatację tramwaju we Lwowie. Była to niemiecka firma „Siemens & Halske”. W tymże roku przy ulicy Zyblikiewicza 5 otwarto jej przedstawicielstwo oznaczone tablicą ”Siemens & Halske Baubureau fur Elektrische Bahn Lemberg”. Zajezdnię tramwajową, elektrownię, kotłownię i warsztaty remontowe postanowiono budować na terenie przy skrzyżowaniu ulic Wuleckiej, Pełczyńskiej i Kadeckiej (obecnie Sacharowa, Witowskiego i Bohaterów Majdanu), zaś w sierpniu roku 1893 rozpoczęto roboty przygotowawcze na ulicach miejskich i układanie szyn.
Warto przypomnieć, że we Lwowie, jak i w całych Austro-Węgrzech w końcu XIX w. obowiązywał ruch lewostronny, zaś dla ułożenia szyn wybrano wąski rozstaw torów 1000 mm. Ruch na prawostronny zmieniono we Lwowie dopiero w 1922 roku, a rozstaw szyn tramwajowych pozostał bez zmian po dzień dzisiejszy.
Budowę zajezdni – hali tramwajowej dla 16 pierwszych wozów tramwajowych wraz z warsztatem przy ulicy Wuleckiej zakończono w maju 1894 roku. Projekt hali, elektrowni i kotłowni wykonał Alfred Kamieniobrodzki, znany i ceniony architekt lwowski. Elektrownia składała się z dwóch agregatów parowo-elektrycznych i najpierw prąd z tej elektrowni służył tylko dla zasilania tramwajów. Nieco później wykorzystano go także dla oświetlenia niektórych ulic, biur, a nawet domów prywatnych, lecz w bardzo ograniczonym zakresie. 23 maja miała miejsce wizytacja zajezdni i całego taboru z udziałem prezydenta miasta Edmunda Mochnackiego i członków rady miejskiej.
16 pierwszych wagonów motorowych tramwaju elektrycznego dostarczono do Lwowa pod koniec kwietnia 1894 roku. Wykonano je w fabryce „Grazer Waggon und Maschinen Fabriks AG vormals Johann Wietzer” w austriackim mieście Graz. Każdy z tych wagonów ważył 5,86 tony i wyposażony był w silnik elektryczny o mocy 20KM. Długość różnych typów wagonów stanowiła od 6,2 m do 9,8 m. Jeden wagon mógł zabrać maksymalnie 30 pasażerów, z nich 18 mogło siedzieć na drewnianych ławkach. W 1895 zamówiono w Grazu jeszcze 6 wagonów motorowych.
Otóż 31 maja 1894 roku o godzinie 6.00 rano z zajezdni na Wuleckiej wyjechał pierwszy wóz tramwajowy. Rozpoczął się regularny ruch lwowskiego tramwaju elektrycznego na linii od Dworca Głównego do szkoły św. Zofii przy ulicy św. Zofii (obecnie Iwana Franki). Odcinek do Placu Wystawowego ulicami św. Zofii i Racławicką uruchomiono natomiast 5 czerwca. 30 października otwarto drugą linię tramwaju od kawiarni „Wiedeńskiej” (Wały Hetmańskie) do cerkwi św. Piotra i Pawła przy ulicy Łyczakowskiej. Po zakończeniu Galicyjskiej Wystawy Krajowej rozebrano odcinek do Placu Wystawowego.
Pod koniec 1894 roku całkowita długość sieci tramwaju elektrycznego we Lwowie wynosiła 8,19 km i obejmowała 4 odcinki (linii): Dworzec kolejowy – kawiarnia „Wiedeńska”; kawiarnia „Wiedeńska” – Cmentarz Łyczakowski; kawiarnia „Wiedeńska” – szkoła św. Zofii; cerkiew Piotra i Pawła – szkoła Zimorowicza (górny Łyczaków). Oznaczenia linii były nie liczbowe, lecz literowe.
Działalność tramwaju lwowskiego pod administracją firmy „Siemens & Halske” trwała niedługo i już w lipcu 1896 roku przedsiębiorstwo wykupiła Gmina miasta Lwowa. W latach 1894-1896 tramwajem przewieziono 2.137.868 osób. Znaczna część z nich to goście i odwiedzający Powszechną Wystawę Krajową. Dla sprawnego funkcjonowania i rozbudowy ruchu tramwaju elektrycznego organizowano osobną strukturę przy władzach miejskich, mianowicie Miejskie Zakłady Elektryczne (MZE).
15 grudnia 1908 roku zlikwidowano ruch kolei konnej (konnego tramwaju). Część koni sprzedano, a część wykorzystano w służbie miejskiej. Dwie linie tramwaju konnego o łącznej długości 5,8 km, przebudowano i adaptowano dla ruchu tramwajów elektrycznych.
Od 1903 roku nowe wagony tramwajowe kupowano wyłącznie od fabryki Pierwszego Galicyjskiego Towarzystwa Akcyjnego Budowy Wagonów i Maszyn w Sanoku. Było to bardzo nowoczesne, prosperujące przedsiębiorstwo krajowe, galicyjskie, które rozpoczęło budowę wozów tramwajowych w 1900 roku, a już rok później pierwsze wozy sanockie jeździły ulicami Wiednia, Krakowa oraz Ostrawy. Dwa pierwsze wozy z Sanoka dostarczono do Lwowa w październiku 1903 roku. W 1904 roku zakupiono jeszcze 7 nowych wozów, zaś w 1906 – 10 sztuk. Razem w latach 1908-1911 zakupiono 65 nowych tramwajów.
W tymże czasie aktywnie rozbudowano sieć tramwajową, budowano nowe linie na odcinkach ulic 29 Listopada, Zielonej, Janowskiej, Żółkiewskiej i nie tylko. W 1914 roku długość linii tramwajowych stanowiła 24,3 km. Zbudowano unikatową linię na Wysoki Zamek ulicami Teatyńską i Unii Lubelskiej.
W 1909 roku kursowało 6 linii tramwaju elektrycznego. Oznaczenia linii były literowe. Otóż linia HG – ul. Hetmańska (obecnie aleja Swobody) – Gabrielówka; linia ŁJ – ul. Łyczakowska – rogatka Janowska; linia KD – park Kilińskiego (Stryjski) – Dworzec główny; linia HL – ul. Hetmańska – ul. 29 Listopada (obecnie Konowalca); linia HZ – ul. Hetmańska – rogatka Zamarstynowska; linia ŁD – szkoła Zimorowicza (górny Łyczaków) – Dworzec główny. Tramwaj elektryczny stał się we Lwowie głównym transportem komunikacyjnym.
W czasie I wojny światowej w MZE zabrakło mężczyzn zmobilizowanych do wojska i po raz pierwszy zatrudniono kobiety jako konduktorki i motornicze, które otrzymały firmowe mundury i czapki. Owe kobiety miały być „godne zaufania i przekraczające 25 lat”.
W tymże czasie trwała rozbudowa warsztatów i zajezdni tramwajowych oraz budynków administracyjnych. W roku 1900 rozbudowano elektrownię i zbudowano wzdłuż ulicy Kadeckiej pomieszczenie warsztatu dla remontu wagonów tramwajowych. Budowle elektrowni i kotłowni zbudowane z dwubarwnej nieotynkowanej cegły według projektu architekta Alfreda Kamienobrodzkiego przedstawiały się bardzo malowniczo. W 1907 roku równolegle do pierwszej została zbudowana druga hala dla tramwajów. Trzecią, największą środkową halę zbudowano dopiero w końcu lat 20. już według projektu Adolfa Kamienobrodzkiego, syna Alfreda, również cenionego architekta, absolwenta Politechniki Lwowskiej. Budynek hali środkowej różnił się wyglądem od dwóch poprzednich – był wyższy i w większym stopniu przeszklony.
W 1923 roku według projektu Adolfa Kamienobrodzkiego przy ulicy Kadeckiej zbudowano nowy budynek administracyjno-mieszkalny. Architekt zaproponował oryginalny i zarazem malowniczy projekt w stylu Art-Deco, który był zrealizowany w całości. Dla Miejskich Zakładów Elektrycznych była to znaczna inwestycja, zważając na inflację, niestabilność na rynku budowlanym i problemy z powojenną odbudową gospodarki miejskiej. Trzeba też przypomnieć, że na rogu ulicy Wuleckiej była zbudowana portiernia i stylowe ogrodzenie z bramą wjazdową na teren remizy tramwajowej, lecz owa część zabudowań historycznych została rozebrana przy budowie linii tramwajowej nr 3 wzdłuż ulicy Wuleckiej (obecnie Sacharowa).
W latach 10-20. XX wieku zbudowano też nowe zajezdnie tramwajowe przy ulicy Bema (obecnie Jarosława Mądrego, nie zachowały się) oraz na Gabrielówce. Czwartą zajezdnie tramwajową zbudowano w 1930 roku przy rogatce Gródeckiej. Uroczystość otwarcia miała miejsce 22 lutego tegoż roku. W latach 30. postój większości wozów tramwajowych przeniesiono do nowych zajezdni, zaś w starej zajezdni przy ulicy Wuleckiej skoncentrowano warsztaty remontowe.
Tymczasem w latach 20. nastąpiły kolejne zmiany w organizacji ruchu tramwajów lwowskich. W 1922 roku wprowadzono we Lwowie ruch prawostronny, zaś w październiku 1923 roku uruchomiono pierwszą nową linię tramwajową od czasów I wojny światowej. Była to linia DŻ, połączeniem Dworzec główny – rogatka Żółkiewska. W lipcu 1925 roku wszystkie literowe oznaczenia linii tramwajowych zamieniono na cyfrowe. Unikalny, tylko lwowski sposób oznaczenia linii tramwajowych przeszedł do historii.
Jurij Smirnow
