Spotkanie Ossolińskie – spotkanie ze sztuką polską

Sala w dawnej bibliotece Baworowskich przy ul. Bibliotecznej z trudem mogła umieścić wszystkich chętnych posłuchać wykładu dr Agnieszki Morawińskiej na LXII Spotkaniu Ossolińskim.

Temat wykładu „Stanisław Wyspiański. Projekt okna do katedry lwowskiej” wzbudził interes lwowskich historyków sztuki, muzealników, krajoznawców. Obecni byli pracownicy Konsulatu Generalnego RP we Lwowie i Lwowskiej Narodowej Biblioteki Ukrainy im. Wasyla Stefanyka.

Na LXII Spotkanie Ossolińskie przybył z Wrocławia dr Marcin Szeląg, wicedyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, kurator Muzeum im. Lubomirskich. On też poprowadził spotkanie lwowskie i przybliżył zebranym twórczy życiorys prelegentki.

Agnieszka Morawińska jest znanym i cenionym historykiem sztuki. Przez wiele lat pracowała jako kuratorka zbiorów sztuki Zamku Królewskiego w Warszawie, dyrektorka Zachęty Narodowej Galerii Sztuki, a od 2010 roku jest dyrektorką Muzeum Narodowego w Warszawie. Dr Morawińska jest też autorką licznych publikacji z zakresu historii sztuki polskiej tłumaczonych na wiele języków obcych i kuratorką wielu wystaw artystycznych. W jej życiu był też epizod polityczny, kiedy w latach 1990-1991 sprawowała ona funkcję wiceministra kultury i sztuki, a w 1991-1992 podsekretarza stanu w Ministerstwie Kultury. W latach 1993-1997 była ambasadorem RP w Australii, Nowej Zelandii i Papui Nowej Gwinei.

Temat wykładu był bliski zebranym na sali, których interesowały również szczegóły i wydarzenia związane z zamówieniem projektu witraża do okna katedry lwowskiej i powody jego późniejszego odrzucenia przez komitet przebudowy katedry. Przypomnijmy w skrócie wydarzenia z tamtych lat.

W 1892 roku rozpoczęto przebudowę prezbiterium katedry zakrojoną na wielką skalę z przewodnią ideą przewrócenia jemu charakteru gotyckiego. W tym dążeniu znaczną rolę miały odegrać witraże, które powstały komitet odbudowy katedry i kapituła metropolitalna planowały umieścić we wszystkich oknach. Przewodniczący komitetu prof. Władysław Łoziński zwrócił się do krakowskich kolegów i otrzymał od prof. Łuszczkiewicza rekomendacje dla dwóch młodych krakowskich artystów – Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera. Obydwoje wówczas przebywali na stypendium we Francji. Komitet zdecydował się zlecić im projekty dwóch dużych witraży, najbardziej w treści związanych z dziejami katedry lwowskiej. Były to „Śluby Jana Kazimierza” i „Kazimierz Wielki jako fundator katedry lwowskiej”.

Mehoffer, będąc przejazdem wówczas w Krakowie, jako pierwszy zgłosił się do Łozińskiego i wybrał temat z królem Kazimierzem Wielkim. Stanisław Wyspiański osobiście nie przyjechał do Lwowa, zamówienie od komitetu otrzymał w Paryżu drogą korespondencyjną. Prace nad kartonem rozpoczął w Krakowie i kontynuował w Paryżu. W trakcie prac nad projektem Stanisław Wyspiański podzielił okno na dwa oddzielne witraże i wykonał dwa kartony witrażowe, mianowicie „Śluby Jana Kazimierza” i „Polonia”. Właśnie ten drugi wzbudził wiele emocji, niezrozumienia ze strony komitetu i kapituły lwowskiej. Przedstawienie Polonii omdlewającej było nie tylko niezwykłym, ale też dla wielu szokującym. Nietypowe były także twarze na tym kartonie, wykrzywione w przerażeniu, niepiękne, o pospolitych, nawet brzydkich rysach. Napięcie i dynamizm wydarzenia budziły niepokój i były obce podniosłej atmosferze przygotowań Lwowa do jubileuszu 100-lecia powstania Kościuszki, uroczystego otwarcia Wystawy Krajowej i wizyty Najjaśniejszego Pana cesarza Franciszka Józefa do miasta. Formalne formy witraża nie odpowiadały też neogotyckim koncepcjom przebudowy prezbiterium katedry. Wyspiański wysłał kartony do Lwowa, sam przyjechał w ślad za nimi i zobaczył, że projekty jego nie tylko nie zostały pokazane na wystawie, ale nawet nie rozpakowane. Wystawił na Politechnice osobiście, później zawieszono kartony w holu wystawy. Artysta się obraził i zabrał kartony do Krakowa.

Komisja lwowska pod przewodnictwem biskupa Jana Puzyny doszła do wniosku, że postacie na kartonie „Polonia” są plebejskie, niepiękne. Omdlewająca Polonia z rozrzuconymi włosami, z wypadającym z rąk mieczem, bezradosna, jest niedobrą matką dla swych dzieci, których nie może otulić swoją macierzyńską opieką i obronić przed losem i wrogami. Nie była to ta tradycyjna Polonia, młoda dziewczyna, nie ta jasna, biała postać i nawet nie ta kobieta w żałobnej czarnej sukni, która jest jednak pełna energii i nadziei. Do tych ideowych różnic w poglądach lwowskiego kleru i artysty dochodziły jeszcze formalne, mianowicie znaczna stylizacja postaci i kwiatów, romantyczny awangardyzm bliski surrealizmowi. Był to język innej, dopiero nadchodzącej epoki, we Lwowie jeszcze nierozumiany i dlatego obcy. Komitet wyraził opinię, że projekt trzeba poprawić i nieco zmienić. Lecz Wyspiański nie był z tych, kto poprawia! W rezultacie projekt został odrzucony i nigdy nie doszło do jego realizacji. Genialne kartony Stanisława Wyspiańskiego znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, a w katedrze lwowskiej mamy witraż na tenże temat innego artysty krakowskiego Edwarda Lepszego.

Do Krakowa nowe prądy w sztuce ze znanych centrów artystycznych Europy znacznie szybciej dochodziły. Otóż w Krakowie talent Stanisława Wyspiańskiego został oceniony bardzo wysoko i w następnych latach według jego projektów było wykonanych kilka bardzo ważnych realizacji witrażowych na czele z projektami do krakowskiego kościoła ojców franciszkanów (wśród nich genialny witraż „Bóg Ojciec”).

Wykład dr Agnieszki Morawińskiej został wysłuchany z wielką uwagą. W ożywionej dyskusji zwrócono uwagę, że we lwowskich zbiorach są kolekcję rysunków Wyspiańskiego, m.in. do wystaw teatralnych jego sztuk, które były bardzo popularne na scenie lwowskiej. Najwyższa pora pokazać je na wystawie dla szerokiej publiczności.

Na zakończenie spotkania Wiktoria Malicka, przedstawiciel wrocławskiego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, poinformowała zebranych, że następne LXIII Spotkanie Ossolińskie odbędzie się 10 października 2016 roku. Wykład wygłosi znany polski reżyser Waldemar Krzystek w ramach Przeglądu Najnowszych Filmów Polskich we Lwowie.

Spotkania Ossolińskie są wspólnym projektem Lwowskiej Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. Stefanyka i Zakładu Naukowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, odbywają się we Lwowie pod patronatem konsula generalnego Rzeczypospolitej Polskiej.

Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 18 (262) 30 września – 13 października 2016

X