W dniu 31 sierpnia, w 80. rocznicę śmierci jednego z najwybitniejszych polskich matematyków XX wieku Stefana Banacha w Ostrowsku zostanie odsłonięte jego popiersie. Inicjatorem przedsięwzięcia jest lokalne Stowarzyszenie „Ostrowsko – Dziedzictwo i Przyszłość”, które od lat dokumentuje ślady obecności profesora w regionie i promuje jego sylwetkę wśród młodszych pokoleń.
Choć życie i kariera Stefana Banacha toczyły się głównie w Krakowie i we Lwowie, niewielu wie, że jego biografia nierozerwalnie wiąże się z Podhalem, a konkretnie z Ostrowskiem, skąd pochodził jego ojciec, Stefan Greczek. Sam uczony w młodości regularnie odwiedzał Ostrowsko w czasie wakacji, spędzając letnie miesiące u rodziny ojca. Wspomnienia z tych lat pozostały w jego pamięci na zawsze.
Ostrowsko to niewielka, malowniczo położona wieś w południowej Polsce, w województwie małopolskim, w gminie Nowy Targ, nad rzeką Dunajec, na pograniczu Podhala i Spisza. Otoczona górami i lasami, zachowała tradycyjny charakter.
– To będzie historyczny moment dla naszej wsi – mówi Jacek Baca, prezes Stowarzyszenia. – Od lat pracujemy nad przywróceniem pamięci o Banachu i jego związkach z Ostrowskiem. Uważamy, że ta postać zasługuje na trwałe miejsce w naszej przestrzeni i świadomości. Chcemy, aby pamięć o Banachu była żywa, aby inspirowała młodych ludzi, aby pokazywała, że z małej wsi można dojść do wielkości na światową skalę – dodaje.
Stowarzyszenie nie ogranicza się jedynie do odsłonięcia pomnika.
– Docelowo chcemy także, by rondo i ulica nosiły jego imię – zapowiada Baca. – W marcu zorganizowaliśmy konkurs historyczno-matematyczny dla uczniów szkół podstawowych. Edukacja i pamięć to nasze główne cele – podsumowuje.
Pomysł upamiętnienia narodził się dzięki lokalnym społecznikom, w tym śp. Janowi Szenderewiczowi, nauczycielowi i pierwszemu prezesowi Stowarzyszenia, którego dzieło dziś kontynuują jego następcy. Do działań aktywnie włączyli się nauczyciele, mieszkańcy i pasjonaci historii.
– Chcemy, by nazwisko Banacha było na trwałe wpisane w krajobraz Ostrowska – podkreśla Henryk Kozieł. – Nie chodzi tylko o pomnik. Chodzi o pamięć, dumę i inspirację. Bo choć był naukowcem światowego formatu, jego korzenie są właśnie tutaj, w naszej małej wsi.
– To był dom Stefana Greczka – ojca profesora. Zbudowany około 1934 roku – opowiada Tadeusz Twaróg, sąsiad. – Przez długi czas nikt nie łączył tego miejsca z Banachem. Dopiero artykuł w jednym z czasopism otworzył nam oczy.
Dziś dom należy do prof. Moniki Waksmundzkiej-Hajnos, siostrzenicy Banacha, która wspiera działania Stowarzyszenia. – To nasz dobry duch – mówią organizatorzy. – Bez niej ten projekt nie miałby duszy.
– Zależy nam na tym, by temat Banacha wybrzmiał także poza granicami regionu – mówi Tadeusz Lewicki. – Jego grób znajduje się we Lwowie, więc postanowiliśmy nagłośnić ten temat w Nowym Kurierze Galicyjskim. Ta inicjatywa wyszła od ludzi z Ostrowska i jest świetnym przykładem lokalnego zaangażowania.
Stefan Banach urodził się 30 marca 1892 roku w Krakowie jako nieślubne dziecko Katarzyny Banach z Borównej koło Lipnicy Murowanej i Stefana Greczka, rodowitego mieszkańca Ostrowska nad Dunajcem. Ze względu na służbę wojskową w armii austro-węgierskiej, ojciec nie mógł poślubić matki dziecka, ale zobowiązał się wspierać syna finansowo i wychowawczo. Wczesne dzieciństwo Stefan Banach spędził w Ostrowsku, pod opieką babki Antoniny Greczek. Następnie trafił do rodziny Płowych w Krakowie, gdzie razem z sierotą Marią Puchalską wychowywali go Franciszka i Paweł Płowa. Mimo odległości, ojciec utrzymywał kontakt z synem, a w latach 30. powrócił do Ostrowska, gdzie wybudował rodzinny dom.
Stefan Banach uczęszczał do IV Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Krakowie. Od najmłodszych lat wyróżniał się nieprzeciętnym talentem matematycznym, lecz jego edukacja nie miała typowego przebiegu. Wiedzę zdobywał w dużej mierze samodzielnie. Dzięki tłumaczowi i fotografowi Juliuszowi Mienowi opanował język francuski, co umożliwiło mu dostęp do światowej literatury naukowej.
W 1910 roku zdał maturę i rozpoczął studia na Politechnice Lwowskiej. I wojna światowa przerwała jego naukę, jednak Banach, ze względu na wadę wzroku, nie został wcielony do armii. Pracował w księgarni, udzielał korepetycji, uczęszczał na wykłady Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Punktem zwrotnym w jego życiu było przypadkowe spotkanie w 1916 roku na krakowskich Plantach z matematykiem Hugonem Steinhausem, który usłyszał rozmowę Banacha i Ottona Nikodyma o matematyce. Steinhaus zainteresował się młodymi entuzjastami, zaprosił Banacha do współpracy i poprosił o rozwiązanie konkretnego problemu. Tak zaczęła się wieloletnia przyjaźń i współpraca naukowa.
Ich pierwsza wspólna publikacja „O zbieżności w przeciętnej szeregu Fouriera” z 1918 roku dała początek lwowskiej szkole matematycznej – legendarnego środowiska uczonych skupionych wokół Banacha, Steinhausa, Mazura, Ulama, Kaczmarza i innych. Ich centrum była kawiarnia „Szkocka”, a zapisem myśli słynna Księga Szkocka, jeden z najoryginalniejszych zbiorów problemów matematycznych XX wieku. Choć nie posiadał formalnego dyplomu, Banach został zatrudniony jako asystent na Politechnice Lwowskiej. W 1922 roku habilitował się, a w 1927 został profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Jana Kazimierza.
Stefan Banach był nie tylko genialnym matematykiem, ale i znakomitym dydaktykiem. Redagował prestiżowe czasopismo Studia Mathematica, cieszące się międzynarodowym uznaniem. Był też członkiem Polskiej Akademii Umiejętności i jednym z twórców Polskiego Towarzystwa Matematycznego.
Po wybuchu II wojny światowej Banach pozostał we Lwowie. Pod okupacją sowiecką pełnił funkcję dziekana, a po wkroczeniu Niemców pracował jako „karmiciel wszy” w Instytucie Weigla – co chroniło go przed represjami. Odmówił zarówno wyjazdu do USA, jak i przyjęcia obywatelstwa radzieckiego. Zmarł 31 sierpnia 1945 roku na raka płuc. Spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim.
Jego dorobek zmienił światową naukę. Przestrzenie Banacha, fundamentalne dla analizy funkcjonalnej, znajdują dziś zastosowanie w mechanice kwantowej, informatyce, przetwarzaniu sygnałów, sztucznej inteligencji i technologii medycznej, od kompresji JPG po algorytmy biometryczne. Jego nazwisko znajduje się w Muzeum Techniki w Chicago, a w Krakowie stoi ławeczka upamiętniająca jego spotkanie ze Steinhausem. NBP wyemitował monetę z jego wizerunkiem, a w 2018 roku otrzymał Order Orła Białego jako jedna ze stu najwybitniejszych postaci w historii Polski.
Dzięki Stowarzyszeniu „Ostrowsko – Dziedzictwo i Przyszłość” pamięć o Banachu wraca tam, gdzie się zaczęła, do podhalańskiej wsi. Pomnik, który stanie w Ostrowsku, będzie nie tylko symbolicznym aktem, lecz także świadectwem, że wielkość może narodzić się z prowincji. Stefan Banach, matematyk, który zmienił świat, wraca do domu.
Anna Gordijewska
Anna Gordijewska
Anna Gordijewska. Polka, urodzona we Lwowie. Absolwentka polskiej szkoły nr 10 im. św. Marii Magdaleny we Lwowie. Ukończyła wydział dziennikarstwa w Lwowskiej Akademii Drukarstwa. W latach 1995-1997 Podyplomowe Studium Komunikowania Społecznego i Dziennikarstwa na KUL. Prowadziła programy w polskim "Radiu Lwów". Nadawała korespondencje radiowe o tematyce lwowskiej i kresowej współpracując z rozgłośniami w Polsce i za granicą. Od 2013 roku redaktor - prasa, radio, TV - w Kurierze Galicyjskim, reżyser filmów dokumentalnych "Studio Lwów" Kuriera Galicyjskiego. Od września 2019 roku pracuje w programie dla TVP Polonia "Studio Lwów". Otrzymała nagrody: Odznaka "Zasłużony dla Kultury Polskiej", 2007 r ., Złoty Krzyż Zasługi, 2018 r.
