W dniu 15 listopada br. we Lwowie przy ulicy Iwana Franki 130 (dawna ulica Św. Zofii 46) uroczyście otwarto tablicę pamiątkową wybitnego polskiego filozofa profesora Kazimierza Twardowskiego, uczonego światowej sławy, jednego z tych, bez którego trudno sobie wyobrazić XX-wieczną historię Lwowa. Profesor Kazimierz Twardowski już za życia był legendą i chlubą polskiej nauki i naszego miasta. Znamienne, że nie został zapomniany, wrócił do współczesnych lwowian, do wszystkich, którzy przechodzą ulicami miasta. Dziś pamiętają o nim nie tylko w profesorskich gabinetach, czy w wąskim gronie słuchaczy filozofii. Otóż tablicę informacyjną umieszczono na murze kamienicy, w której profesor mieszkał ostatnie trzydzieści lat swego życia.
Upamiętnieniem imienia profesora, jego zasług przed naszym miastem, przed światową nauką zajmowała się grupa szlachetnych ludzi, przedstawicieli współczesnej lwowskiej kultury i nauki. Jednym z tych, który jako pierwszy podał piękną myśl, by uwiecznić imię i czyny uczonego, był lwowski dziennikarz Antin Borkowski. Jego inicjatywę podtrzymało lwowskie Towarzystwo Filozoficzne im. K. Twardowskiego, katedry filozofii Uniwersytetu im. Iwana Franki, Uniwersytetu „Lwowska Politechnika” i innych wyższych uczelni lwowskich. Zainteresowanie i pomoc w realizacji tak szlachetnego przedsięwzięcia udzieliły lwowska Rada Miejska i Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej we Lwowie. Jak powiedział Antin Borkowski, praca organizacyjna trwała około roku. Trzeba było sprawdzić adres kamienicy, w której mieszkał profesor Twardowski, otrzymać oficjalną odpowiedź z archiwum (chodziło o to, że została zmieniona nie tylko nazwa ulicy, ale też numeracja budynków), również uzgodnić w różnych instancjach umiejscowienie tablicy. Wszystko zostało szczęśliwie wykonane i tablica ze zdjęciem słynnego filozofa oraz krótkim tekstem w językach polskim, ukraińskim i angielskim już zdobi mur kamienicy. Napis brzmi następująco: „Kazimierz Twardowski (1866–1938), profesor i rektor Uniwersytetu Lwowskiego, wybitny polski filozof, twórca światowej sławy Szkoły Lwowsko-Warszawskiej”.
Dla szerszego koła naszych czytelników podajemy krótki życiorys wybitnego uczonego. Kazimierz Twardowski urodził się w Wiedniu w polskiej rodzinie od lat zadomowionej w stolicy imperium. Ojciec jego Pius Twardowski, zajmował wysokie stanowiska w administracji państwowej Austro-Węgier, był nawet ministrem w rządach wiedeńskich. Brat jego w późniejszych czasach był znanym działaczem Polonii wiedeńskiej, jednym z inicjatorów upamiętnienia słynnej Bitwy Wiedeńskiej i udziału w niej króla Jana III Sobieskiego oraz rycerstwa polskiego, zaś kuzynem Kazimierza Twardowskiego był lwowski metropolita ks. arcybiskup Bolesław Twardowski. Kazimierz Twardowski był absolwentem słynnego Gimnazjum Theresianum w Wiedniu i Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Wiedeńskiego. Doktorat z filozofii obronił w 1891 roku, habilitację – w 1894 roku. W roku 1895 przenosi się do Lwowa na Uniwersytet Lwowski i od tego czasu ponad czterdzieści lat był związany ze Lwowem i Uniwersytetem Lwowskim. Efekt jego wykładów był ogromny, na jego wykłady przychodziły tłumy studentów, nawet do dwóch tysięcy osób. Trzeba było wynajmować salę koncertową. W 1904 roku dzięki jego inicjatywie powstało we Lwowie Polskie Towarzystwo Filozoficzne, które od 1911 roku wydawało czasopismo „Ruch Filozoficzny”. Redaktorem naczelnym był oczywiście profesor Kazimierz Twardowski. W latach 1900/1901 i 1904/1905 profesor Kazimierz Twardowski pełnił funkcję dziekana Wydziału Filozoficznego, zaś w latach 1914–1917 był rektorem Uniwersytetu Lwowskiego. W 1917 roku został odznaczony austriackim Krzyżem Komandorskim Orderu Franciszka Józefa I. Na uniwersytecie Lwowskim wykształcił ponad 30 profesorów – Polaków, Ukraińców, Żydów. Często odwiedzał słynne, legendarne posiedzenia Towarzystwa Matematycznego (prezes profesor Stefan Banach) w kawiarni „Szkockiej”, gdzie królował w gronie matematyków i filozofów. W 1928 roku prezydent Rzeczypospolitej Ignacy Mościcki odznaczył jego działalność na rzecz nauki polskiej Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
Na uroczystość otwarcia i poświęcenia tablicy pamiątkowej przybyło grono dostojnych gości, przedstawicieli lwowskich uczelni wyższych, lwowskiego Towarzystwa Filozoficznego, Konsulatu Generalnego RP we Lwowie, lwowskiej Rady Miejskiej, duchowieństwa lwowskiego, chór kapeli „Trembita”, razem ponad 50 osób. Między gośćmi obecni byli konsul generalny RP we Lwowie Marek Radziwon, pierwszy zastępca mera Lwowa Andrij Moskałenko, profesorowie filozofii Uniwersytetu i Politechniki Lwowskiej, deputowana Najwyższej Rady Ukrainy Oksana Juryneć, dyrektorowie lwowskich muzeów Roman Czmełyk (Muzeum Historyczne m. Lwowa) i Taras Woźniak (Lwowska Galeria Sztuki im. B. Woźnickiego), przedstawiciele duchowieństwa rzymskokatolickiego i greckokatolickiego ks. Krzysztof Szebla z rzymskokatolickiej katedry lwowskiej i ojcowie Andrij Sidanycz, kapelan lwowskiej Rady Miejskiej, ks. kapelan świątyni garnizonowej i Andrij Hnatiw, docent katedry filozofii. Czcigodni ojcowie poświęcili tablicę, zaś liczne przemówienia obecnych na uroczystości profesorów, przedstawicieli władz miejskich i organizatorów przybliżyły zebranym postać wybitnego polskiego filozofa i zaświadczyły, że jego imię jest szeroko znane i cenione także dziś, m.in. w gronie lwowskiej inteligencji i ukraińskich wykładowców uniwersyteckich i filozofów.
Konsul generalny RP Marek Radziwon w swoim przemówieniu powiedział:
– Odsłonięcie tablicy ku czci, ku pamięci profesora Kazimierza Twardowskiego jest ważne z kilku powodów: upamiętniamy miejsce, w którym żył i pracował. Obecnie każdy zwróci na to uwagę, nawet ten kto o tym nic wcześniej nie wiedział. Na tej tablicy jest napisane, że Twardowski był założycielem szkoły filozoficznej lwowsko-warszawskiej, był polskim filozofem, polskim uczonym tu, we Lwowie. Był on też psychologiem, logikiem, pedagogiem, pozostawił trwały ślad we lwowskiej i światowej nauce. Nauka nie zna narodowości, ale ten napis na tablicy jest ważny nie tylko ze względu na Twardowskiego, ale także ze względu na Lwów. Ta tablica jest nie tylko upamiętnieniem Twardowskiego, ale jest hołdem oddanym temu miastu. Czym więcej będziemy mieli we Lwowie miejsc upamiętniających uczonych polskich, ukraińskich, austriackich, żydowskich, miejsc upamiętniających ludzi kultury i sztuki, tym cudowniejszym miastem będzie Lwów, tym ciekawszym będzie dla nas wszystkich, ponieważ wydaje się mnie, że Lwów jako tygiel kultur, miejsce, w którym spotykały się i do dzisiaj spotykają się różne tradycje, w znacznie większym stopniu jest ciekawsze niż na przykład Kraków. I na pewno w znacznie większym stopniu jest ciekawsze niż Warszawa. I ten Lwów dzięki Twardowskiemu, ale też dzięki Państwu, którzy tę tablicę tutaj zechcieliście i zgodziliście się wmurować, zostaje miejscem jeszcze bardziej ciekawym, jeszcze bardziej różnorodnym. Na koniec chciałbym powiedzieć, że na tablicy Twardowskiego widzimy dwie daty, daty narodzenia i zgonu. Ale nauka, filozofia, logika Twardowskiego nie ogranicza się tymi dwoma datami. My i dziś spotykamy się z jego pracami i z jego potomkami naukowymi, którzy odwołują się do jego prac, do szkoły lwowsko-warszawskiej, do tego nurtu filozofii. Jego nauka, jego dziedzictwo żyje w pracach współczesnych polskich i ukraińskich uczonych. Chciałbym bardzo podziękować miastu, radnym, profesorom Uniwersytetu i Politechniki, wszystkim Państwu, którzy tutaj się zgromadziliście, a osobiście Antinowi Borkowskiemu za to, że możemy się spotkać w tym miejscu, przy tej tablicy.
Andrij Dachnij, profesor katedry filozofii Uniwersytetu im. Iwana Franki dodał, że wspólnota akademicka Lwowa doskonale wie, kim jest Kazimierz Twardowski i wysoko ceni jego osiągnięcia naukowe. Odsłonięcie tablicy na murze kamienicy, w której mieszkał pozwoli przybliżyć postać profesora szerokiej publiczności, mieszkańcom i gościom Lwowa. Wszystko odbywa się w tej samej przestrzeni i w tym samym czasie i obecnie możemy raz jeszcze uświadomić sobie wydarzenia, które miały miejsce w naszym mieście na początku XX wieku. Szkoła filozoficzna Kazimierza Twardowskiego łączyła Lwów i Warszawę oraz symbolizowała naszą wspólność, naszą jedność historyczną, która ma trwać w naszej europejskiej przyszłości. Postać Kazimierza Twardowskiego towarzyszy nam obecnie zarówno w pracach akademickich, jak i w sprawach społeczno-politycznych.
Oksana Juryneć zaznaczyła, że profesor Kazimierz Twardowski uczynił bardzo wiele, aby kobiety były obecne w nauce, w murach i na katedrach uniwersyteckich Liczba kobiet w jego szkole filozoficznej była znacznie wyższa niż w innych szkołach i na innych uniwersytetach. Profesor zawsze uczył swoich studentów sztuki samodzielnego myślenia, pracy nad sobą. Kazimierz Twardowski także obecnie jest postacią, która pomaga w poszukiwaniu porozumienia w stosunkach polsko-ukraińskich. Dziś czcimy Polaka, trzeba także nauczyć się szanować własnych uczonych. Prrzeżywamy czas, który wymaga, by myśleć i to myśleć bardzo intensywnie, nie można przez emocje zmarnować żadnej szansy na porozumienie i wspólną europejską przyszłość.
Antin Borkowski powiedział w wywiadzie dla „Kuriera Galicyjskiego”:
– Kazimierz Twardowski żył i tworzył w czasach trudnych. Dzięki swojej pozycji obywatelskiej uczył swoich studentów myśleć szeroko, szukać wartości fundamentalnych. Odsłaniamy tę tablicę z myślą aby osiągnąć to, czego nie udało się osiągnąć na początku XX wieku, zbudować europejskiej Ukrainy, pięknej, mądrej, lepszej. Do odsłonięcia tej tablicy doszło po rozmowach w środowisku lwowskiej inteligencji, między innymi po dyskusjach o sprawach trudnych, historycznych. Przyszliśmy do wniosku, że tak wybitny człowiek jak Kazimierz Twardowski, nie jest jednak we Lwowie upamiętniony, mało znany, i to nas bardzo zdziwiło. Odnaleźliśmy budynek w którym mieszkał przez wiele lat i ustaliliśmy, że musimy to zrobić, upamiętnić tak szlachetną postać. Uszanować nie tylko wybitnego filozofa, ale też zrozumieć głębiej sytuację, która zaistniała we Lwowie w tych czasach. I wyciągnąć wnioski dla sytuacji obecnej. Praca nad realizacją naszego pomysłu trwała około roku. Trzeba było sprawdzić adres kamienicy, w której filozof mieszkał, otrzymać oficjalne odpowiedzi z archiwum, uzgodnienia z Radą Miejską. Do sprawy bardzo się przyczyniło współczesne Towarzystwo Filozoficzne, które powstało w 2016 roku i ma charakter międzynarodowy, międzyuniwersytecki, łączy filozofów ukraińskich, polskich i innych, również uniwersytety z Ukrainy, Polski, Kanady, Czech, Austrii.
Na zakończenie uroczystości chór kapeli „Trembita” wykonał kilka utworów muzycznych, między innymi słynny hymn studencki „Gaudeamus”.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 202 (482), 28 listopada – 17 grudnia 2025
We Lwowie odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci Kazimierza Twardowskiego
