Ze środowiskiem uczestników Powstania Styczniowego był ściśle związany pisarz polski i ukraiński Platon Kostecki (1832–1908). Według pewnego przekazu uczestniczył on bezpośrednio w walkach zbrojnych, jednak nie potwierdzają tego inne opracowania.
Platon Kostecki był synem księdza greckokatolickiego Ioana i Teresy Fedorowicz. Ioan był m.in. proboszczem w parafii unickiej w okolicach Leska oraz w Sądowej Wiszni. Syn Platon urodził się w Więckowicach (ukr. Wjakowycze, obecnie Werbiwka koło Sambora).
Platon uczęszczał do szkoły powszechnej w Lesku i Samborze, następnie ukończył w Samborze gimnazjum. W 1850 r. podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Lwowskim. Kłopoty materialne sprawiły, że porzucił je w 1854 r.
Interesowało go dziennikarstwo. Dzięki znajomości z redaktorem i polskim działaczem społecznym Janem Dobrzańskim został korektorem w czasopiśmie „Nowiny”, przemianowanym później na „Dziennik Literacki”.
W tym samym okresie rozpoczął swą twórczość w języku ukraińskim. Od grudnia 1854 do września 1855 r. redagował ukraińskie pismo literackie „Zoria Hałyćka” („Zorza Halicka”). Pisał wiersze w języku ukraińskim, natomiast w „Dzienniku Literackim” zamieścił swój artykuł Piśmiennictwo ruskie oraz poemat Lirnik. W listopadzie 1862 r. rozpoczął stałą współpracę z polską „Gazetą Narodową”, która stała się wkrótce trybuną rozpoczętego w zaborze rosyjskim powstania. Nawet jeśli nie wziął bezpośredniego udziału w walce partyzanckiej, to jako redaktor i publicysta uczestniczył pośrednio w tym wystąpieniu niepodległościowym.
Po wygaśnięciu walk powstańczych nadal pracował w redakcji „Gazety Narodowej”. Od 1885 r. był jej tzw. redaktorem odpowiedzialnym. Współdziałał też od 1877 r. z periodykiem A. Gillera i T. Żulińskiego „Ruch Literacki”. Dzięki jego zabiegom ukazało się w 1893 r. w Przemyślu wydanie zbiorowe Pism Kornela Ujejskiego.
Kontynuował swą twórczość literacką w języku polskim i ukraiński. Za swój wiersz polski napisany dla uczczenia dwusetnej rocznicy zgonu Calderona został odznaczony przez Akademię Hiszpańską.
Jego żoną była Maria z domu Ładzińska. Zmarła w 1897 r. W ciągu wielu lat łączyła go przyjaźń z J. Dobrzańskim, T. T. Jeżem, A. Gillerem, T. Lenartowiczem oraz T. i J. Żulińskim. Stale był aktywny w środowisku kombatantów powstania.
Do końca życia pozostał gorącym głosicielem braterstwa polsko-ukraińskiego, obopólnej współpracy politycznej i kulturalnej. Pragnął ją rozciągnąć na inne narody Międzymorza – zwłaszcza Litwinów i Białorusinów. Wyraził tę ideę m. in. w wierszu – hymnie ukraińskim Nasza mołytwa (…„To nasza mołytwa: Jak Trojca, tak jedyna, Polszcza, Ruś i Łytwa”).
W 1907 r. obchodził jubileusz 45 lat pracy w „Gazecie Narodowej”. Zmarł w 1908 r.
W pogrzebie uczestniczyli duchowni obrządku greckokatolickiego i rzymskokatolickiego. Pochowano go na Cmentarzu Łyczakowskim.
Wzmianki o innych postaciach
W omawianym okresie ważną rolę w życiu Lwowa odegrali inni kombatanci Powstania Styczniowego. Należał do nich Józef Adam Baczewski (1829 – 1911), właściciel znanej wytwórni wódek i likierów, zarazem filantrop, radny miasta Lwowa, fundator jednej z kaplic na Cmentarzu Łyczakowskim.
Ostatnie lata swego życia spędził we Lwowie Ludomir Ludwik Dominik Benedyktowicz (1848–1926). Stracił w powstaniu obie dłonie, ale mimo tak dotkliwego kalectwa był artystą – malarzem. Pochowano go w Krakowie.
Powstańcem był też Stanisław Ciuchciński (1841–1912). Z zawodu artysta-blacharz, był również wiceprezydentem miasta Lwowa.
Wybitną rolę w nauce polskiej odegrał Benedykt Dybowski (1833–1930). Za udział w powstaniu skazano go początkowo na śmierć, później zmieniono mu ten wyrok na długoletnie zesłanie. B. Dybowski, z wykształcenia przyrodnik i lekarz, zajął się badaniem Syberii. Był autorem wielu prac naukowych poświęconych temu regionowi świata. Wielu uczonych, w tym również naukowców rosyjskich, wyrażało swe uznanie dla odkrywczego charakteru jego opracowań. Po zwolnieniu z zesłania przybył do Lwowa. Objął na uniwersytecie katedrę zoologii. Mieszkał we Lwowie do końca życia. Pochowano go na Cmentarzu Łyczakowskim na tak zwanej „powstańczej górce”. Jego grób wyróżnia się swym wyglądem spośród innych kombatanckich mogił.
Do grona byłych powstańców należał Michał Epstein (1831–1901), poeta polski narodowości żydowskiej oraz Henryk Haller (1831–1888), dyrektor Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Był on ojcem Józefa Hallera, przyszłego wybitnego bojownika o niepodległość, dowódcy II Brygady Legionów, zasłużonego generała Wojska Polskiego.
Ostatnie schronienie znalazł we Lwowie Michał Jan Heydenreich (Heidenreich), pseud. „Kruk” (1831–1886). Był synem spolonizowanego Niemca i Francuzki. Ukończył w młodości Akademię Sztabu Generalnego w Petersburgu. Został oficerem armii rosyjskiej. Awansował do stopnia podpułkownika. Od początku lat 60. uczestniczył jednocześnie w działalności konspiracyjnego Koła Oficerów Polskich, założonego w Petersburgu przez Zygmunta Sierakowskiego.
Po wybuchu powstania porzucił służbę w armii rosyjskiej. Latem 1863 r. objął dowództwo nad większym oddziałem partyzanckim, walczącym na Lubelszczyźnie i Podlasiu. Mimo przegranego starcia po Kamionką kontynuował dalsze operacje i odniósł sukces w tak zwanej drugiej bitwie pod Chruśliną, Dołączały do jego „partii” mniejsze formacje. Wielkim zwycięstwem jego zgrupowania było rozbicie w sierpniu 1863 r. pod Żyrzynem (w pobliżu Modlina) licznego konwoju rosyjskiego złożonego z piechoty i artylerii. Partyzanci przejęli też na rzecz powstania znaczną sumę przewożonych przez Rosjan pieniędzy. Rząd Narodowy awansował wówczas „Kruka” na generała. Jego zgrupowanie poniosło jednak dotkliwą klęskę pod Fajsławicami w województwie lubelskim.
„Kruk” wycofał się wówczas z resztą swych żołnierzy do Galicji, ale późną jesienią 1863 r. znów wyruszył na pole walki. Przegrana bitwa pod Kockiem 25 XII 1863 zakończyła jego kampanię.
Po wygaśnięciu powstania przebywał w Wielkiej Brytanii i we Francji. Był jej obrońcąw wojnie przeciw Prusom w latach 1870–1871. Po zawarciu przez nią pokoju udał się na początku lat 70 do zaboru austriackiego. Zamieszkał na stałe we Lwowie. Prowadził tu warsztat rzemieślniczy. Zmarł w stolicy Galicji. Pochowano go na Cmentarzu Łyczakowskim.
Wielce zasłużył się dla miasta i dla kultury polskiej Wojciech Kętrzyński (1838–1918). Pochodził z miejscowości Lec w Prusach Wschodnich (obecnie Giżycko na Mazurach). Ukształtował się duchowo w kulturze niemieckiej. Był z wykształcenia historykiem i etnografem. Stopniowo zbliżał się do polskości. Interesowała go przeszłość dawnej Rzeczypospolitej, badał rodowód własnych przodków. W rezultacie dłuższej ewolucji wybrał przynależność do narodu polskiego. Utożsamił się z jego dążeniami wolnościowymi i niepodległościowymi.
Po wybuchu powstania zajął się organizacją transportu broni dla oddziałów partyzanckich. Aresztowany przez policję pruską, został skazany na rok więzienia. Odbył karę w Kłodzku na Śląsku. Po zwolnieniu pracował w Bibliotece Działyńskich w Poznaniu. W 1873 r. przybył do Lwowa. Został zatrudniony w Ossolineum. Wyróżniał się swymi zdolnościami, wiedzą, pracowitością. Awansował na dyrektora tej instytucji. Piastował to stanowisko w ciągu wielu lat. Był jednym z najbardziej znanych, szanowanych kombatantów, uczestniczących w życiu Lwowa. Po śmierci w 1918 r. został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim.
Nasuwają się też nazwiska innych uczestników powstania, którzy wyróżnili się swym dorobkiem w różnych dziedzinach. Był wśród nich Ludwik Kubala (1838–1918), profesor w Gimnazjum im Franciszka Józefa, autor popularnonaukowych szkiców historycznych. Zdaniem niektórych literaturoznawców zachęciły one Henryka Sienkiewicza do pracy nad Trylogią. Kombatantem był też Jan Lam (1838–1886), autor poczytnych w tej epoce powieści oraz felietonów i kronik satyrycznych.
Osoby zwiedzające Cmentarz Łyczakowski spotkają w wielu miejscach piękne rzeźby nagrobne Juliusza Markowskiego (1846–1903), niegdyś przyjaciela Artura Grottgera. Po śmierci J. Markowski znalazł miejsce wiecznego spoczynku również w tej nekropolii.
Zasługuje na uwagę w tym gronie Michał Michalski (1847–1907), rzemieślnik (kowal), zarazem prezydent miasta Lwowa, trzykrotny poseł na Sejm Galicyjski. Pochowano go również na powyższym cmentarzu.
W tamtejszej kwaterze powstańców styczniowych, na samym szczycie wzgórza wznosi się pomnik chorążego, który mocno w swych dłoniach dzierży powierzony mu sztandar. Pierwowzorem tej postaci był Szymon Wizunas Szydłowski, chorąży jednego z oddziałów walczących na Ziemi Witebskiej na Białorusi. Po upadku powstania tułał się długo na emigracji. Przybył w końcu do Lwowa, gdzie znalazł trwałe schronienie. Do końca życia przechowywał wyniesiony z walk sztandar, który powierzył przed śmiercią Towarzystwu Uczestników Powstania.
Do kręgu kombatantów należał też Franciszek Zima (1827–1899), dyrektor Galicyjskiej Kasy Oszczędności, bliski współpracownik Stanisława Szczepanowskiego.
Można by jeszcze wymienić wiele innych osób, które odznaczyły się swymi zasługami. Udział kombatantów w życiu ówczesnego Lwowa wymaga napisania odrębnego dzieła.
Oskar Stanisław Czarnik
Tekst ukazał się w nr 12 (472), 30 czerwca – 14 lipca 2025
