Na Cmentarzu Łyczakowskim znajdują się pochówki wszystkich lwowskich metropolitów ormiańskokatolickich XIX – XX wieków. Na ich grobach ustawiono monumentalne pomniki autorstwa znanych rzeźbiarzy lwowskich. O tych pochówkach pisaliśmy w powszednich odcinkach naszych opowieści o znanych Ormianach lwowskich.
Jednak grób jednego z metropolitów, mianowicie arcybiskupa Kajetana Augustyna Warteresiewicza (1755–1831), przez dłuższy czas nie udało się odnaleźć. Nie został też opisany w przewodnikach i monografiach poświęconych Cmentarzowi Łyczakowskiemu. Nie było to zaniedbanie, po prostu nie znano miejsca jego pochówku, nie zachował się opis jego pogrzebu. I dopiero w 2025 roku podczas prac porządkowych na cmentarzu polsko-ukraińskiego obozu wolontariackiego, który zorganizowała Fundacja Fundamenty Kultury (prezes Anna Kudzia z warszawskiej Akademii Sztuki, znana konserwator dzieł sztuki i wolontariuszka) w ramach projektu „Polskie Dziedzictwo Kulturowe za granicą”, zostało oczyszczone z dzikiej roślinności pole nr 10 w starej części cmentarza.
Na tym polu czekało na wolontariuszy wiele ciekawych odkryć, nawet niespodzianek. Jedną z nich była płyta inskrypcyjna z roku 1787, odkopana spod ziemi. Z tą płytą łączą się dwie niespodzianki. Pierwsza z nich to jeden z najstarszych obecnie znanych nagrobków na cmentarzu (oficjalna data erygowania Cmentarza Łyczakowskiego to rok 1786), druga – napis w języku ormiańskim świadczący, że zmarły należał „nacji Ormian lwowskich”. Na tymże polu nr 10 odnaleziono grób arcybiskupa Kajetana Augustyna Warteresiewicza. Zachował się pomnik w kształcie krzyża kamiennego ustawionego na postumencie z tablicą z napisem inskrypcyjnym. W ten sposób obecnie są zidentyfikowane wszystkie groby metropolitów ormiańskokatolickich pochowanych na Cmentarzu Łyczakowskim.
Arcybiskup Kajetan Augustyn Warteresiewicz pełnił funkcję metropolity lwowskiego w latach 1817–1831. Przyszły zwierzchnik polskiego Kościoła ormiańskokatolickiego urodził się we Lwowie, w rodzinie kupca Deodata Warteresiewicza, tradycyjnie związanej z Kościołem ormiańskokatolickim. Na przykład, wśród przedstawicieli tej rodziny był ksiądz Jakub Warteresiewicz, wikary parafii w Stanisławowie (zmarł w 1732 r.), czy też ksiądz Antoni Warteresiewicz (1741–1823), proboszcz w Kamieńcu Podolskim, wikariusz dla wiernych obrządku ormiańskiego na Podolu.
Kajetan Augustyn Warteresiewicz w 1772 roku wstąpił do Papieskiego Kolegium Teatynów we Lwowie, które znajdowało się pod Wysokim Zamkiem przy ulicy Teatyńskiej. W roku 1779 został wyświęcony przez arcybiskupa Jakuba Stefana Augustynowicza. Odbył dwuletni staż w Nuncjaturze Papieskiej w Warszawie. Od 1781 roku – wikary katedralny we Lwowie, katecheta i spowiednik w szkole benedyktynek ormiańskich. W latach 1781–1783 – profesor nauk humanistycznych w Kolegium Papieskim Teatynów. W latach 1784–1794 pracownik konsystorza, od 1791 roku – kanonik gremialny, opiekun duchowny (kapelan) kolonii włoskiej we Lwowie. Ksiądz Warteresiewicz był jednym z najbardziej znanych intelektualistów lwowskich swego czasu: bibliofil, numizmatyk, poliglota. Po śmierci arcybiskupa Jana Jakuba Symonowicza pełnił funkcje wikariusza kapitulnego. Właśnie wtedy z powodów politycznych nastąpił trzyletni wakat na stolicy arcybiskupiej lwowskiej. Kajetan Augustyn Warteresiewicz został wybrany 7 lipca 1817 roku przez kler ormiański na arcybiskupa, lecz wskutek zatargu między Stolicą Apostolską a cesarzem Austrii co do zasad obsady stanowisk kościelnych na ziemiach galicyjskich, przez trzy lata nie był oficjalnie zatwierdzony. Dopiero 2 lutego 1820 roku został prekanonizowany przez papieża Piusa VII. Od 1823 roku – członek Stanów Galicyjskich. W 1824 roku został też nobilitowany przez cesarza Franciszka I.
Arcybiskup K. A. Warteresiewicz nadawał wielkiego znaczenia wychowaniu kleru ormiańskiego, identyczności wspólnoty ormiańskiej w Galicji. W jego czasach we wszystkich parafiach ormiańskich w Galicji działały szkoły ormiańskie. Sprzeciwiał się konwersji księży i duchownych ormiańskich na obrządek łaciński, ponieważ widział w tym egzystencjalne zagrożenie dla obrządku ormiańskiego. Zebrał wielką bibliotekę prywatną, między innymi literatury ormiańskiej, przygotował wydanie słownika ormiańskiego.
Współczesny autor Edward Różycki tak pisze o księgozbiorze arcybiskupa: „Biblioteka liczyła około 1200 dzieł z różnych dziedzin wiedzy. Warteresiewicz, potomek lwowskiego rodu kupieckiego, należał do światłych przedstawicieli społeczności ormiańskiej. Swoje zbiory zapisał kapitule ormiańskiej. Biblioteka zawierała przeważnie druki wydane w II połowie XVIII wieku i w pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku, chociaż nie brakowało dzieł wytłoczonych w XVII – XVIII wiekach, głównie w języku łacińskim, a także we francuskim, włoskim, polskim, niemieckim, hebrajskim i in. Wśród prywatnych księgozbiorów nie była to duża kolekcja, ale cenna. Składała się z rzadkich na terenie Lwowa druków, chociażby ze względu na armenikę, XVI – XVII-wieczne dzieła, jak również książki renesansowych i późniejszych autorów włoskich i francuskich. Przeważała literatura religijna i filozoficzna, także literatura antyczna. Oprócz tego nie zabrakło dzieł z dziedziny historii prawa (cywilnego i kanonicznego), a nawet medycyny. W inwentarzu figuruje niemało słowników języków obcych… Z armeników posiadał Warteresiewicz w swoich zbiorach m.in. kilka słowników dwujęzycznych, z których jeden był ormiański oraz teksty poświęcone religii Ormian… Była to cenna, chociaż nieduża kolekcja rzadkich we Lwowie druków”.
Ks. Sadok Barącz w swoim dziele „Rys dziejów ormiańskich” tak opisał dzielnicę ormiańską we Lwowie za czasów arcybiskupa K. A. Warteresiewicza: „Pałac arcybiskupi, kościół katedralny i klasztor zakonnic wraz z opasającym murem jeden obwód i całość stanowią. Gmachy te rozpoczyna wieża w stylu bizantyńskim w kwadrat wystawiona. Szeroka w niej z rozwartym łukiem znajdująca się brama sprowadza po kilku schodach na plac wolny, na którym wznosi się kamienna kolumna z takim że na szczycie posągiem św. Krzysztofa, dźwigającego Zbawiciela świata. Po lewej stronie dziedzińca osobną bramą wchodzi się na cmentarz kościelny, wyłożony ogromnymi głazami, a z których każdy jest osobnym grobowym kamieniem”. Arcybiskup K. A. Warteresiewicz schorowany w ostatnich latach swego życia, część funkcji zlecił ks. Samuelowi Cyrylowi Stefanowiczowi. Zmarł 6 lutego 1831 roku. W jego pogrzebie uczestniczyli duchowni lwowscy trzech obrządków katolickich. Zmarły arcybiskup K. A. Warteresiewicz w swoim testamencie zapisał kapitule całą bibliotekę, a połowę majątku przeznaczył na restaurację katedry ormiańskiej.
Na Cmentarzu Łyczakowskim są też pochówki przedstawicieli innych linii ormiańskiej rodziny Warteresiewiczów. Według ksiąg cmentarnych znajdują się na cmentarzu groby Ignacego Warteresiewicza (1808–1862), Kaliksta Warteresiewicza (1814–1871), Katarzyny Warteresiewiczowej (zmarła 1837 r.), Mariana Warteresiewicza (1821–1883), Teresy Warteresiewiczowej (1813–1898), Michała Warteresiewicza (1840–1893), Marianny Warteresiewiczowej.
Według S. Korwin-Kruczkowskiego, „Poczet Polaków wyniesionych do godności szlacheckiej przez monarchów austriackich”, jedna z linii rodziny Warteresiewiczów herbu Słoń została nobilitowana w 1896 roku. Do tej linii należał m.in. Aleksander Warteresiewicz-Słoniewski (24.02.1873 – 29.021941), znany lwowski architekt. Pochodził z rodziny, która rodowód swój wywodziła od Michała Warteresiewicza, brata arcybiskupa Kajetana Augustyna Warteresiewicza, syna tegoż kupca lwowskiego Deodata, delegata Ormian lwowskich do kancelarii cesarskiej. Aleksander Warteresiewicz-Słoniewski został pochowany w grobowcu rodziny Szczurowskich, z której pochodziła jego żona Maria. W tymże grobowcu pochowano ich córkę Annę Warteresiewicz (9.03.1903 – 31.01.1992) i jej męża profesora Hugona Piotrowskiego (3.05.1897 – 14.02.1962), którzy po II wojnie światowej zdecydowali się zostać we Lwowie. Aleksander Warteresiewicz-Słoniewski był cenionym architektem lwowskim, absolwentem Wydziału Architektury Politechniki Lwowskiej (1894–1897), projektantem wielu kamienic czynszowych i will w modnych w jego czasach stylach neogotyku, neorenesansu, neoklasycyzmu i secesji. Młody architekt założył własną architektoniczną firmę projektowo-budowlaną i szybko zaczął odnosić sukcesy zawodowe. Największym jego osiągnięciem był zbudowany w latach 1910–1912 czteropiętrowy kompleks kamienic z cour d’honneur przy ulicy Zyblikiewicza nr 24, 24 a, 26 i 26 a (obecnie Iwana Franki nr 46, 48, 50 i 52) w stylu racjonalnej secesji. Budynki wyróżniały się eleganckimi formami architektonicznymi, ozdobieniem stylowymi elementami rzeźbiarskimi i nowoczesnymi instalacjami w mieszkaniach, które zapewniały komfort na najwyższym poziomie. Również tam też zamieszkał z rodziną w apartamencie na pierwszym piętrze. Aleksander Warteresiewicz-Słoniewski, był też właścicielem wiejskiego majątku Błonie pod Stryjem. Ciężkie czasy nastały we wrześniu 1939 roku, po wejściu wojsk sowieckich do Lwowa. Majątki i domy zostały znacjonalizowane, zaś Aleksander Warteresiewicz-Słoniewski aresztowany. Przeżył ciężkie śledztwo w więzieniu NKWD, lecz nie udowodniono mu żadnej winy. Bardzo chory wyszedł z więzienia i zmarł 23 lutego 1941 roku.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 6 (490), 31 marca – 16 kwietnia 2026
