Dzieje Bukowiny. Część 1 Położenie Bukowiny w Europie

Dzieje Bukowiny. Część 1

Po prawie 100 latach do rąk polskojęzycznego czytelnika Bukowiny trafiła odrodzona „Gazeta Polska”.

Gazeta, której pierwszy numer wyszedł 30 lipca 1883 roku w Czerniowcach. Staraniem Obwodowego Towarzystwa Polskiej Kultury im. Adama Mickiewicza we wrześniu 2007 roku Gazeta ponownie znalazła się w kioskach i w Domach Polskich Bukowiny.

Ta wspaniała nowina dała impuls do przypomnienia historii Bukowiny i historii Polaków na Bukowinie, z konieczności w skróconej gazetowej formie.

Drugim impulsem do napisania jest milczące założenie aktualnych władz ukraińskich i rumuńskich, że Bukowina to de fakto okręgi czerniowiecki i suczawski, co nie do końca jest zgodne z historią ziemi bukowińskiej i ukształtowanej za czasów C.K. Monarchii Austro-Węgierskiej świadomości społeczeństwa wieloetnicznego, wieloregilijnego, wielojęzycznego, tolerancyjnego i jak na owe czasy demokratycznego, ale bez dążenia do utworzenia własnej państwowości i własnego narodu.

Trzecim i następnymi – istniejące w odniesieniu do terytorium Bukowiny zjawisko kresów i kresowości, tak różne jak różne etnosy je postrzegają. Zmiany, które zaistniały wskutek drugiej wojny światowej, a po 1989 „jesień ludów” i nowe spojrzenie na własne miejsce na ziemi, które dokonali Bukowińczycy i ci rodowici, i ci napływowi. Stosunek wysiedleńców, repatriantów i emigrantów; ich potomków do dzisiejszej Bukowiny…

Przystąpmy zatem do przypomnienia dawnych czasów…

Krótka historia Bukowiny
Na południe od Pokucia i Podola, na wschód od Pokucia i Siedmiogrodu, na zachód od Besarabii i Mołdawii i na północ od Mołdawii rozciąga się niewielka kraina zwana BUKOWINĄ. Nie widać jej prawie na mapie Europy, choć zajmuje powierzchnię 10 442 km2.

Nazwa Bukowina jako oznaczenie jednostki administracyjnej nadana została temu regionowi przez Austrię i była tak długo używana urzędowo i powszechnie, jak długo trwało tam panowanie austriackie. Znana zresztą była wcześniej, jako oznaczenie połaci kraju, pokrytych lasem bukowym. Dziś ostała się jako relikt po panowaniu austriackim, mimo podziału regionu między dwa państwa – dlatego też, używając tej nazwy, cały czas opisujemy region bukowiński, bez względu na jego aktualną przynależność państwową.

Besarabia – kraina historyczna, leżąca w Mołdawii pomiędzy Dniestrem, Prutem i wybrzeżem Morza Czarnego.
Pokucie – kraina historyczna, leżąca na Ukrainie nad górnym Czeremoszem i Prutem.
Podole – kraina historyczna, leżąca na Ukrainie w środkowym dorzeczu Dniestru i Bohu.
Mołdawia – kraina historyczna, leżąca w Rumunii, na wschód od Karpat, w dorzeczu Seretu i Prutu.
Siedmiogród – kraina historyczna, leżąca w Rumunii wewnątrz łuku Karpat.

Nazwa Bukowina
Ludzie od niepamiętnych czasów nadają nazwy najróżniejszym rzeczom. Te, które powiązane są z zamieszkiwanym przez nich terenem, powstawały najczęściej jako oznaczenie, identyfikujące wyróżniające się twory przyrody. W naszym przypadku nazwa pochodzi od lasów bukowych, pokrywających duży obszar regionu. Słowo bukъ [buk], oznaczające nazwę drzewa, jest starosłowiańskim zapożyczeniem z germańskiego. Bukowina oznacza skupisko drzew bukowych, las bukowy. Już w pismach hospodara mołdawskiego Romana I Muszata z lat 1391–1393 odczytujemy nazwę „bukowina”, nadaną obszarowi leżącemu pomiędzy Prutem i Seretem, na północ od wsi Hliboka. Jan Długosz także w 1392 roku po raz pierwszy w polskim piśmiennictwie użył nazwy „bukowina” („bucovina minor”) na oznaczenie terenów później należących do Bukowiny. Oznacza to, że w XIV wieku nazwa ta funkcjonowała w języku potocznym i była na tyle znana, że zaczęła przenikać do języka oficjalnego – państwowego.

Po raz pierwszy określenia Bukowina użyto w formie nazwy własnej w traktacie, zawartym pomiędzy królem polskim Władysławem II Jagiełłą i królem węgierskim Zygmuntem I Luksemburskim w Lubowli (Stara Ľubovňa, Słowacja) w 1412 roku. Traktat między innymi dotyczył sposobu podziału ziem bukowińskich pomiędzy Polskę i Węgry. Przy podziale kraju użyto określenia: „bucovina minor” dla ziem, leżących pomiędzy Seretem i Prutem, a „bucovina maior” dla ziem leżących pomiędzy granicą węgierską i Seretem.

W latach późniejszych nazwa występowała sporadycznie w rożnych pismach, wśród których należy zwrócić uwagę na listy, pisane przez ambasadora Francji w Polsce, razem z Janem III Sobieskim, biorącego udział w wyprawie przeciwko Turkom, który datował je umieszczając w nagłówku miejsce postoju np.: „Bukowina, 9 września 1686 r.”. W roku 1688 w atlasie Zojtera uwzględniono oddzielny powiat Mołdawii pod nazwą „Bukowina” ze stolicą w Suczawie. Zaznaczono tam dwa miasta: Suczawę i Seret; Czerniowce były wtedy dużą wsią. Nazwy „Bukowina” zaczęto używać oficjalnie, w celu odróżnienia Bukowiny od Mołdawii, począwszy od 1775 roku do końca „ery austriackiej”, czyli do roku 1918.

Bukowina jest zatem nazwą historyczno-geograficzną krainy, znajdującej się pomiędzy Mołdawią, Besarabią, Podolem, Pokuciem i Siedmiogrodem. Podzielona jest obecnie na dwie części: południową i północną, co jest skutkiem II wojny światowej. Północna część znajduje się w granicach Ukrainy, a południowa – Rumunii.

Wczesna historia Bukowiny (IX wiek p.n.e. – IX wiek n.e.)
Pierwszym znanym etnosem, zamieszkującym te ziemie, byli Geci, lud pochodzenia trackiego, o którym wspomina Homer w 13. pieśni „Iliady”. Potwierdzają te spostrzeżenia późniejsi historycy i geografowie: Herodot, Strabon, Tukidydes. Opisy nieudanej siedemsettysięcznej wyprawy Dariusza I (521p.n.e. – 486 p.n.e.) w 513 roku p.n.e. przeciwko Scytom (wg Herodota) lub Getom (wg Strabona, Justyna czy Jordanesa) utwierdzają nas w przekonaniu, że na terenach pomiędzy Dniestrem a Dunajem żyli rzeczywiście Geci. W III w. p.n.e. kończą się greckie zapiski o kraju Getów, na który napadli koczowniczy Celtowie. Zajęli oni Panonię, spustoszyli Macedonię i Grecję, podbili i podporządkowali sobie także Trację i południową Gecję. W II w. p.n.e. na ziemie, leżące pomiędzy Dniestrem a Dunajem dotarli Sarmaci, plemiona koczowniczo-pasterskie pochodzenia irańskiego, którzy zaczęli zagrażać państwu Getów. W licznych potyczkach aż do II w. n.e. Sarmaci ostatecznie zostali pokonani, a później połączyli się i zasymilowali ze Słowianami.

Około 185 roku p.n.e. pośród Getów pojawiło się nowe plemię – Bastarnów, pochodzenia celtycko-geckiego, którzy osiedlili się na północ od Dunaju na terenach dzisiejszej Mołdawii, Bukowiny i Pokucia. Ich sąsiadami były dwa inne plemiona geckie – Bessowie i Kaprowie. Przypuszcza się, że Bastarnowie byli potomkami tych Celtów, którzy po walkach na Bałkanach osiedlili się w Tracji. Walczyli oni razem jako wierni sojusznicy przeciwko Sarmatom i Rzymianom. Doprowadziło to z czasem do połączenia się Bastarnów z innymi plemionami geckimi, a nazwę „Bastarn” zaczęto stosować do ogółu Getów. Byli też sojusznikami Macedończyków w ich walce z Rzymianami. Po wojnie sześcioletniej, kiedy Rzymianie zajęli Macedonię (160 r. p.n.e.), rozpoczęli walkę z Ilirami i Trakami. Wojna trwała ponad dwa stulecia, aż w 73 roku p.n.e. rzymski namiestnik Macedonii, Lucjusz Lukullus, rozbił wojska koalicji Traków, Getów i Sarmatów, przy czym jednocześnie całkowicie rozgromił rodopskich Bessów.

Bezpośrednio po podboju Tracji w 73 roku p.n.e., na północ od Dunaju w źródłach historycznych pojawia się nowe plemię – Dakowie. Najprawdopodobniej były to resztki plemienia Bessów, którzy uciekli z Rodopów po walkach z Rzymianami. Wspomina o tym Owidiusz, przebywający na wygnaniu w Konstancy w 9 roku, który „często spotykał się z Sarmatami, Bessami (Dakami) i Getami”.

W 44 roku p.n.e. rzymskie wojska pod dowództwem Juliusza Cezara (49 p.n.e. – 44 p.n.e.) wyruszyły na podbój Dacji. Na czele państwa Daków stał wtedy król Burebista (70 p.n.e. – 44 p.n.e.). Dacja przeżywała okres największego rozkwitu – kraj rozciągał się od Bałkanów na południu do Dniestru i Ziemi Halickiej na północy, na wschodzie do rzeki Boh wpadającej do Morza Czarnego, a na zachodzie do Dunaju w Panonii. Dacja liczyła wtedy dwa miliony ludności. Niestety, Burebista został zabity w wyniku spisku, a że w tym samym czasie również Juliusz Cezar zginął z rąk spiskowców, ostateczna rozprawa pomiędzy Rzymem i Dacją została odłożona na prawie półtora wieku. Po śmierci Burebisty Dacja rozpadła się na szereg mniejszych części, z których północną z powrotem zajęli Geci, podporządkowując sobie sąsiadujących z nimi Daków i wspólnie nękając Rzymian. Spowodowało to, że Rzymianie wszystkie plemiona osiedlone na północ od Dunaju zaczęli nazywać Dakami.

Do roku 86 stosunki rzymsko-dackie należy ocenić jako ciągłą wojnę podjazdową. Rzymianie napadali Dację w celu zdobycia niewolników, a Dakowie po przekroczeniu leżącej na południu państwa rzeki Dunaj niszczyli wszystko, czego nie dało się zabrać jako łup na północ. O tych napadach pisali Owidiusz i Tacyt. Dopiero w 86 roku Decebal (87-106), król dacki, rozpoczął planową walkę z Rzymem. Zajął Mezję (dziś Dobrudża i Bułgaria), przegnał rzymskie załogi, zdobył kilka twierdz i umocnień. Zwyciężył idące z pomocą legiony rzymskie pod dowództwem cesarza Domicjana w bitwie na przełęczy Czerwonej Wieży [Turnu Roşu]. Po tej porażce cesarz rzymski Domicjan wysłał wojska do Dacji (89), wprawdzie zwyciężył pod Tapae, ale ostatecznie został pokonany, co zmusiło Rzym do zawarcia pokoju. Warunki zawartego pokoju były upokarzające dla Rzymian, którzy zobowiązali się płacić roczną daninę oraz dostarczyć wykwalifikowanych robotników i rzemieślników. Tych ostatnich Decebal wykorzystał przy budowie nowych umocnień i twierdz na granicy z Rzymem. Daninę Rzymianie płacili do 98 roku, kiedy to cesarzem został Trajan (98-117).

W 101 roku na czele 80-tysięcznej armii Trajan wyruszył na podbój Dacji. Dotarł do stolicy Sarmizegetusy i zmusił Decebala do poddania się. Decebal jednak nie zrezygnował i rozpoczął nowe przygotowania do wojny. Trajan w odpowiedzi kazał postawić kamienny most na Dunaju i w 105 roku po raz drugi wyruszył przeciwko Dakom. W ciężkich walkach Dakowie stracili większą część swojego kraju. Decebal popełnił samobójstwo, a Trajan wysłał jego głowę do Rzymu. Dakowie nie poddali się jednak Rzymianom, lecz masowo przesiedlili się na północ, zasiedlając tereny dzisiejszej Huculszczyzny, Bukowiny i północnej Mołdawii.

Na miejsce Daków Trajan przesiedlił osadników z całego imperium Rzymskiego (ex toto orbe). Mimo to dackie napady nie ustawały i Rzymianom trudno się żyło na zdobytych terenach. Było to tak uciążliwe, że już następca Trajana, cesarz Hadrian (117-138), zamierzał wycofać się z nowej rzymskiej prowincji, „Dacji Trajana”. Ciągły nacisk Daków spowodował, że Rzymianie uczynili to dwuetapowo w latach 271 i 272, kiedy to cesarz Aurelian (270-275) całkowicie wycofał wojska i przeniósł osadników z Dacji do Mezji, na południe od Dunaju. Lecz nie należy wierzyć w powszechną ewakuację ponad miliona osadników. Nie ma żadnych wzmianek o tak wielkiej liczbie ludzi, przybyłych do Mezji! Najprawdopodobniej prowincję, której zasoby dóbr naturalnych znacząco zasiliły skarbiec Rzymu, opuściło wojsko, notable i niektórzy bogaci kupcy. Oficjalnym powodem porzucenia ziemi były nieustające napady sąsiednich narodów na „Dacia Felix”, jak też przenikanie od wschodu koczowniczych Gotów (Wizygotów).

Rozpatrując dane historyczne i archeologiczne, można stwierdzić, że Rzymianie nie przekroczyli łuku Karpat i nie przedostali się na Bukowinę czy północną Mołdawię. Tereny dzisiejszej Bukowiny zamieszkiwały w dalszym ciągu plemiona geckie: na północy – Bastarnowie, zaś na południu – Targowie.

Na te tereny, począwszy od III wieku n.e., zaczęły napływać koczownicze plemiona ze wschodu i w drugiej połowie III wieku ziemie pomiędzy Dniestrem i Dunajem zajęli Wizygoci. Był to początek wielkiej wędrówki ludów. W 375 roku nadciągnęli Hunowie, niszcząc wszystko po drodze. Ich państwo rozpadło się po klęsce Attylli (434-453) na Polach Katal w 451 roku, nie zostawiając po sobie śladu. W VI wieku na tereny Bukowiny dotarli Awarowie, którym zawdzięczamy popularyzację strzemion końskich w Europie. Opanowali oni środkową Europę i zostali pokonani dopiero w 797 roku przez Karola Wielkiego. Również przez Bukowinę w drugiej połowie IX wieku (896) przechodziła horda azjatyckich Ugrów (Węgrów). Na początku X wieku przeszli Pieczyngowie, którzy szybko zostali przepędzeni przez inny lud koczowniczy – Połowców (Kumanów).

Nie należy przy tym zapominać o plemionach słowiańskich, które, począwszy od IV wieku, zaczęły przenikać na tereny dzisiejszej Bukowiny. Byli to Antowie, pochodzący z terenów leżących pomiędzy Dniestrem a Dnieprem, zajmujący ziemie na południe od Cisy i walczący z Hunami, a potem – z Awarami. Na początku VII wieku Awarowie pokonali Antów, których niedobitki przeniosły się na północ od Morza Czarnego, gdzie w przeciągu dwóch następnych wieków formowały się rożne plemiona. Po zakończeniu procesu tworzenia się plemion w rejonie Bukowiny powstało plemię Tywerów, którzy nazwę przyjęli od irańskiej nazwy Dniestru (tywer – szybki).

Bukowina pod władaniem książąt ruskich (885 – 1340)
Państwowość, kształtująca się na tej części ziemi Tywerów, gdzie później będzie rozciągała się Bukowina, określiła jej przynależność do powstającej książęcej Rusi Kijowskiej. Najprawdopodobniej, książę Oleg przyłączył w latach 885-907 ziemie zamieszkałe przez Tywerów do Rusi. Wiemy tylko tyle, że źródła pisane, określające skład wojsk ruskich w 885 roku, nie wymieniają w ich składzie Tywerów. Przez 22 lata nie ma żadnych innych informacji na ich temat. Zostali wymienieni dopiero w 907 roku w składzie wojsk ruskich idących na Bizancjum.

Począwszy od księcia Askolda (856–882), a skończywszy na Mścisławie I Wielkim (1125-1132), w okresie ponad 250 lat panowanie książąt, najpierw obieralnych, potem dziedzicznych, w wyniku szeregu wojen doprowadziło do rozkwitu Rusi za czasów Włodzimierza Wielkiego (980–1015) i Jarosława I Mądrego (1019-1054). Jednak, olbrzymie tereny od Przemyśla do Kaukazu i od Połocka do Morza Czarnego były trudne do zarządzania ze względu na samowolę bojarów, co było główną przyczyną rozpadu największego ówcześnie państwa europejskiego.

W części zachodniej, do której przeniósł się ośrodek władzy państwowej, powoli wyodrębniła się i powstała Ruś Halicka. Graniczyła ona od północy z Wołyniem, od zachodu – z Polską, od południa – z Karpatami, od południowego wschodu – ze stepami czarnomorskimi i Dunajem, a od wschodu – z ziemiami Księstwa Kijowskiego. Książę Wasylko Rościsławowicz (1084-1124) spowodował osiedlenie się ludności pomiędzy Dniestrem, Prutem i Seretem, na terenach dzisiejszej Mołdawii i Bukowiny. Za czasów księcia Jarosława Ośmiomysła (1153-1187) silnie rozwijają się grody bukowińskie: Suczawa, Bania (Baia) i Seret.

Książę Roman Mścisławowicz (1199-1205) władający początkowo na Wołyniu, przyłączył do niego Podlasie, a potem – Ruś Halicką wraz z ziemiami przyszłej Bukowiny. Późniejsze walki z nawałą tatarską od 1223 roku, a potem jej marsz na zachód Europy (1238-1241), zakończony zwycięstwem nad księciem Henrykiem II Pobożnym pod Legnicą, spowodował, że książęta ruscy popadli w zależność od „Złotej Ordy”. Tatarzy po roku 1241 odłączyli ziemie pomiędzy dolnym Dnieprem a Karpatami od Rusi Halicko-Wołyńskiej i przekazali je pod swoją bezpośrednią zwierzchność. Reszta Rusi powoli ulegała rozdrobnieniu na małe księstewka. Jednym z nich, obejmującym północną Bukowinę, stała się Ziemia Szypińska.

Pozostała część Bukowiny pozostawała pod zwierzchnością tatarską do roku 1342, kiedy to król węgierski Ludwik I pokonał Tatarów. Ustąpili oni na wschód, a na ich miejsce z Siedmiogrodu i Maramureszu przyszli watażkowie wołoscy, którzy osiedlili się na dzisiejszych ziemiach południowej Bukowiny i dali początek Hospodarstwu Mołdawskiemu.

Wojciech Krysiński
Tekst ukazał się w nr 1 (53) 15 stycznia 2008

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

X