Naukowo-popularny wykład na temat historii lwowskiego telefonu, pierwszych kroków telefonizacji naszego miasta i rozwoju sieci telefonicznej w XX wieku wygłosił Aleksander Aristarchow, muzealnik, miłośnik historii Lwowa, pracownik Lwowskiego Muzeum Historycznego. Wykład zorganizowała Lwowska obwodowa biblioteka naukowo-pedagogiczna (ul. Zielona 24), która z sukcesem wprowadza współczesne metody pracy z czytelnikami i wszystkimi chętnymi, by dołączyć do pogłębienia wiedzy o historii Lwowa, jego wybitnych osobistościach i ważnych wydarzeniach, związanych z miastem.
Oksana Kumećka, dyrektor biblioteki naukowo-pedagogicznej, robi bardzo dobrą pracę rozszerzając tradycyjne horyzonty działalności biblioteki. Właśnie dlatego w bibliotece powołano klub dyskusyjny „Wybitne postacie Ukrainy”, który skupił już wokół biblioteki znaczną grupę prelegentów i miłośników historii i kultury Lwowa. Inicjatorem powstania klubu i jego kierowniczką (kuratorem) jest Natalia Zwolska, zapalona miłośniczka historii Lwowa. Do wykładów w wielkiej sali biblioteki zapraszano lwowskich naukowców, krajoznawców, kulturologów, dziennikarzy, artystów malarzy, muzealników, również gości z zagranicy. Warto zaznaczyć, że biblioteka jest usytuowana w dawnym pałacu Dzieduszyckich-Wolańskich, który w 1923 roku kupił Leon hr. Szeptycki, młodszy brat metropolity Andrzeja Szeptyckiego i generała Stanisława Szeptyckiego. Po II wojnie światowej w pałacu działała naukowo-pedagogiczna biblioteka, która według popularnego sloganu „uratowała pałac, zaś pałac uratował bibliotekę”. Właśnie pod tym hasłem w 2024 roku odbyły się w dawnej sali balowej pałacu dwa spotkania publiczności lwowskiej z Janem Szeptyckim, prawnukiem Leona Szeptyckiego. Jan Szeptycki opowiadał o historii i genealogii rodu hrabiów Szeptyckich, pochodzących z Ziemi Lwowskiej i w ciągu wielu pokoleń wybitnie zasłużonych dla Polski i dla Ukrainy. W tej chwili Jan Szeptycki jest jedynym przedstawicielem rodu Szeptyckich, na stałe mieszka we Lwowie i bardzo aktywnie pracuje na rzecz państwa ukraińskiego.
Prelegent Aleksander Aristarchow jest znanym we Lwowie krajoznawcą, kierownikiem działu Lwowskiego Muzeum Historycznego „Muzeum Historii Nauki i Techniki” przy placu Stanisława Lema, znanego we Lwowie pod nazwą „Retro Garaż”. Ten dział znajduje się w dawnej zajezdni tramwajowej i dysponuje bogatym zbiorem nie tylko starych środków motoryzacji (starych aut, motocykli i rowerów), ale też innych rodzajów starej techniki, między innymi starych telefonów i różnych rodzajów aparatury telefonicznej.
Pracownicy tego wydziału muzealnego zbierają też materiały naukowe, związane z rozwojem techniki we Lwowie w XIX – XX wieku. Dość często przyrząd czy aparat, którego jeszcze wczoraj używaliśmy na co dzień, dziś jest już eksponatem muzealnym. Aleksander Aristarchow jako przykład przywołał telefony-automaty, które były zainstalowane na wszystkich ulicach lwowskich, a teraz ich różne typy i konstrukcje można zobaczyć tylko w muzeum.
Myśl założenia linii telefonicznych i instalacji pierwszych telefonów powstała we Lwowie w 1883 roku. Właśnie w tym roku Lwowska Rada Miejska zwróciła uwagę na nowoczesny wynalazek Amerykanina Aleksandra Bella, który w 1876 roku otrzymał patent USA na swój wynalazek i 10 maja tegoż roku przeprowadził pierwszą na całym świecie rozmowę telefoniczną. Ten wynalazek A. Bella był naprawdę rewolucyjny i posłużył prężnym bodźcem dla rozwoju połączeń elektrycznych.
W 1878 roku pierwsza stacja telefoniczna została zbudowana w Stanach Zjednoczonych. W roku następnym – w Paryżu, zaś w 1881 roku – w Warszawie, Odessie, Berlinie, Rydze i Moskwie. Rewolucyjny wynalazek szybko dotarł też do Lwowa. 7 października 1877 roku w nowym gmachu Politechniki Lwowskiej (wtedy CK. Wyższej Szkole Technicznej) zorganizowano wykład dr. Romana Gostkowskiego, docenta katedry ruchu kolejowego i nauki o kolejach żelaznych oraz dr. Bruno Abdank-Abakanowicza, docenta prywatnego geometrii położenia, statyki wykreślnej i mechaniki budowniczej. Wykład dotyczył wynalazku Aleksandra Bella i możliwości założenia sieci telefonicznej we Lwowie. Pierwszy prelegent znajdował się w auli gmachu głównego Politechniki, drugi w gmachu wydziału chemicznego. Obydwa pomieszczenia połączono ze sobą drutem miedzianym. Wykład zorganizowano staraniem dyrekcji Politechniki i Przemysłowo-Rolniczej Wystawy Krajowej (Galicyjskiej).
W sprawie popularyzacji telefonu we Lwowie i udoskonalenia aparatów telefonicznych znaczną rolę odegrali właśnie profesor Politechniki Roman Gostkowski i inżynier kolejnictwa Henryk Machalski. Według wydania jubileuszowego „Politechnika Lwowska 1844-1945”, profesor baron Roman Gostkowski (1837–1912) w roku 1858 ukończył Szkołę Politechniczną w Wiedniu. W latach 1860–1865 pracował na Kolei Południowej w Wiedniu, zaś w latach 1865–1872 na kolei Lwów – Czerniowce – Jassy. Następnie w latach 1872–1884 był przełożonym ruchu Kolei Arcyksięcia Albrechta we Lwowie. W 1874 roku habilitował się, był docentem prywatnym kursu kolejowego Politechniki Lwowskiej, potem do roku 1884 docentem prywatnym nauki o kolejach żelaznych, techniki ruchu kolejowego i mechaniki ruchu kolejowego. W latach 1884–1890 był szefem oddziału technicznego kolei państwowych i radcą Generalnej Dyrekcji Kolei Państwowych w Wiedniu. W latach 1890–1908 wrócił do Lwowa zostając profesorem kolejnictwa zwyczajnego na Politechnice Lwowskiej. W latach 1897/1898 – rektor Politechniki. Opublikował wiele artykułów naukowych (między innymi w 1900 roku krytyczny o projektach podróży kosmicznych) w językach polskim, niemieckim, angielskim. W latach 1877–1884 był pierwszym prezesem Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie, gdzie wygłosił 43 odczyty (w tym w 1877 roku o telefonach). Zmarł we Lwowie i został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim.
Większość wynalazków w tej całkiem nowej dziedzinie techniki (elektrotechniki) powstała we Lwowie w gronie członków lwowskiego Towarzystwa Politechnicznego i odpowiednich katedr Politechniki Lwowskiej (Akademii Technicznej). 30 kwietnia 1881 roku dla demonstracji możliwości telefonu profesor Roman Gostkowski razem z inżynierem Henrykiem Machalskim zorganizowali demonstrację pierwszego we Lwowie połączenia telefonicznego na linii Lwów – Żółkiew, miejscowości która leży w 30 kilometrach od Lwowa.
Lwowski inżynier Henryk Machalski skonstruował też i opatentował oryginalny aparat telefoniczny, który został wykorzystany podczas tego połączenia. Później telefon konstrukcji Henryka Machalskiego został przedstawiony na Międzynarodowej Wystawie Elektryczności w Paryżu, gdzie został odznaczony srebrnym medalem. Jeszcze w 1879 roku Henryk Machalski uzyskał jeden z pierwszych na świecie patentów na nowoczesny węglowy mikrofon proszkowy, który wykorzystał w konstrukcji swego telefonu. Aparaty telefoniczne konstrukcji Henryka Machalskiego znalazły zastosowanie na linii kolejowej Lwów – Czerniowce –Jassy, na której właśnie jako inżynier kolejnictwa pracował Henryk Machalski. O tym niezwykłym jak na ów czas wydarzeniu, mianowicie o telefonicznej transmisji koncertu z Żółkwi do Lwowa, pisały wszystkie czasopisma lwowskie. Jedno z nich donosiło, że koncert telefoniczny zainteresował swoją oryginalnością najszersze koła lwowskiej publiczności. Tłumy ludzi chciałyby wziąć udział w tej oryginalnej biesiadzie artystycznej w sali towarzystwa „Frohsinnu”, tym bardziej, że byłaby to sposobność okazania uznania Henrykowi Machalskiemu, który ulepszył telefon do bardzo wysokiego stopnia. Próby wypadły nad wszelkie spodziewania dobrze, a znawcy oddają p. Machalskiemu tylko pochwały. Do tegoż we Lwowie mówiono, że inżynier Henryk Machalski został zaproszony ze swoim telefonem na wystawę międzynarodową do samego Paryża. W kolejnym reportażu tuż po koncercie telefonicznym korespondent „Gazety Narodowej” 30 kwietnia 1881 roku donosił zdziwionej publiczności lwowskiej: „Gdyby kto przed pięćdziesięciu laty zapowiedział, że będzie mówił, śpiewał i grał w Żółkwi, a będą go dokładnie słyszeć we Lwowie, większość wykształconej nawet publiczności uznałaby go za półgłówka. A jednak wczoraj w sali towarzystwa „Frohsinnu” licznie zgromadzona publiczność słyszała jak najdokładniej rozmowę prowadzoną przez p. Machalskiego w Żółkwi, śpiew kobiecy i p. Myszugi, produkcje na flecie i na trąbce. Ulepszony przez p. Machalskiego telefon funkcjonował znakomicie i przeszedł wszelkie oczekiwania. Prezes Towarzystwa Politechnicznego p. Gostkowski w popularny sposób objaśnił publiczności, na jakiej zasadzie oparty jest telefon i na czym polega ulepszenie p. Machalskiego. Wzmacnia on prąd w drucie za pomocą baterii elektrycznych i grafitu, a przyrząd jego (telefon Machalskiego) funkcjonuje daleko lepiej, aniżeli aparat Bella, Simensa i innych. Rozpoczęła się rozmowa. Z Żółkwi przemawiał p. Machalski. Każde jego słowo za pomocą tuby rozpraszającej głos było jak najdokładniej słyszane nawet w końcu obszernej sali. Następnie dał się słyszeć śpiew kobiecy „Gdyby z rannem słonkiem” dźwięczny, czysty i donośny. Publiczność zachwycona wybuchła w rzęsiste oklaski, o czym za pomocą telefonu audytorium żółkiewskie zostało zawiadomione. Po śpiewie kobiecym usłyszeliśmy sympatyczny tenor p. Aleksandra Myszugi, który odśpiewał romans z „Halki” „Szumią jodły na gór szczycie” i na żądanie publiczności dumkę ruską. Bez próby wykonano następnie duet na dwa głosy męskie, który także wypadł wybornie. Głos ludzki przewodzi telefon systemu p. Machalskiego dokładnie. Produkcje wykonane w Żółkwi były słyszane w sali „Frohsinnu” tak, jak gdyby artyści śpiewali w przybocznym pokoju. Na zakończenie koncertu robiono doświadczenia z fletem i trąbką. Artysta grał na flecie arię z „Purytanów”, każdy ton był słyszany pełno i czysto. W ogóle trzeba przyznać, że aparat p. Machalskiego funkcjonował znakomicie. Dowiadujemy się, że p. Machalski wyjeżdża do Paryża ze swoim aparatem na wystawę przyrządów elektrycznych. Nie wątpimy, że otrzyma tam zasłużone uznanie”.
Wykładu Aleksandra Aristarchowa wysłuchano z wielkim zainteresowaniem. Zebrani usłyszeli mało znaną, ale niezwykle ciekawą informację o pierwszych krokach „rewolucji technicznej” we Lwowie. A. Aristarchow ma bardzo obszerną wiedzę w tej dziedzinie, więc mamy nadzieje, że był to pierwszy i nie ostatni wykład z historii lwowskiej techniki. Dziękujemy również dyrekcji Lwowskiej Obwodowej Biblioteki Naukowo-Pedagogicznej, która z takim entuzjazmem propaguje lwowską historię, naukę i sztukę.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 7 (467), 15 – 28 kwietnia 2024
