Ocalone od zapomnienia: historia, pamięć, tradycje
Celem tego artykułu, przygotowanego w ramach badań historyczno-krajoznawczych „Niezapomniana historia miasta Lwowa: znane dzieje, słynni ludzie, wielkie postacie”, jest zwrócenie uwagi na szereg obiektów na terenie Lwowa, ważnych z punktu widzenia dziedzictwa historycznego i kulturowego.
Nowy Świat – to jedna z najbardziej malowniczych dzielnic Lwowa, położona na południowy zachód od Śródmieścia, która rozrosła się z pierwotnego osiedla o nazwie Kastelówka. Niegdyś jedna z podmiejskich wsi, już w XVI stuleciu wspominana jest jako południowa cześć Dzielnicy I Przedmieścia Halickiego. Jeszcze w latach 60. XIX w. miejska dzielnica Nowy Świat, nazywana też Na Bajkach (dziś ulica Kijowska) miała wygląd wiejski: jej mieszkańcy zajmowali się sadownictwem i ogrodnictwem. Należy tu wyjaśnienie, że nazwa Na Bajkach nie pochodzi od „bajek”, ale od bajor, które jeszcze w połowie XIX stulecia rozlewały się w tej okolicy.
W 1870 roku magistrat miasta Lwowa uporządkował nazwy ulic i wprowadził numerację domów i działek. Dzielnica Nowy Świat została (i do dzisiaj jest) ograniczona od północy ulicą Leona Sapiehy (nazwa w latach 1886–1940, wcześniej, od roku 1840 – ul. Nowy Świat), od zachodu – ulicą noszącą w latach 1871–1919 nazwę Polna (później, w latach 1919–1940, 1941–1943, 1944 – ul. Lwowskich Dzieci), od wschodu – Drogą Wulecką (później – Wulecke Korso, Stryjska boczna, Sportowa, Kaweckiego), a od południa – drogą kolejową w kierunku południowo-wschodnim na Czerniowce. Wówczas linia kolejowa Lwów–Czerniowce – to niezelektryfikowana, jednotorowa kolej, łącząca Lwów Główny z miastem Czerniowce na Bukowinie. Linia jest jedną z najstarszych na Ukrainie, a koncesja na jej budowę została wydana 11 stycznia 1864 roku w ówczesnych Austro-Węgrzech. Trasa została zaprojektowana i zbudowana przez Lemberg – Czernowitz – Jassy – Eisenbahn – Gesellschaft (LCJE). Wytyczona na ziemiach dwóch krajów koronnych, Galicji i Bukowiny, została oddana do użytku 1 września 1866 roku.
Powróćmy jednak do lwowskiej Kastelówki. Nazwa pochodzi od rodziny architektów i budowniczych włoskiego pochodzenia. Jeszcze w miejskich aktach XVI stulecia wspomina się budowniczego Zachariasza Castellо z Luganо. W XVII stuleciu znani byli we Lwowie królewscy architekci Tomasz i Mateusz Castellо. A dokumenty drugiej połowy XVII stulecia wymieniają osiedlony we Lwowie mieszczański ród Castellich, których majątek Kastelówkа znajdował się właśnie w południowej części miasta. Nazwę Kastelówkа można spotkać również w informacji katastralnej miasta Lwowa 1849 roku.
Dzielnica ta została zaprojektowana w latach 1886-1888 na południowo-zachodniej okolicy miasta Lwowa przez dwóch znakomitych architektów: profesora Politechniki Lwowskiej Juliana Oktawiana Zachariewicza oraz Jana Lewińskiego. Julian Oktawian Zachariewicz-Lwigród (ur. 17 lipca 1837 we Lwowie, zm. 27 grudnia 1898 tamże) – polski architekt ormiańsko-niemieckiego pochodzenia, przedstawiciel historyzmu, profesor i rektor Politechniki Lwowskiej, konserwator zabytków. Swego czasu był jednym z założycieli Lwowskiej szkoły architektury, która wyznaczała architektoniczne oblicze Lwowa w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Zachariewicz jest autorem projektu gmachu głównego Politechniki Lwowskiej, nazywanej „Macierzą polskich politechnik”, wzniesionego w modnym wówczas eklektycznym stylu neorenesansowym, oraz odrębnego gmachu Wydziału Chemicznego. Jego partner, Jan Lewiński (Iwan Łewynski, ur. 6 lipca 1851 r. w Dolinie, województwo stanisławowskie, zm. 4 lipca 1919 we Lwowie) – to ukraiński architekt, pedagog, przedsiębiorca, społecznik.
W czasach ówczesnych Kastelówka kształtowała się jako teren siedzib podmiejskich. Rola Kastelówki w rozwoju architektury i kultury Lwowa była unikalna. „Złoty wiek” Kastelówki – to połowa lat 80. XIX wieku, kiedy to Julian Zachariewicz wraz z Janem Lewińskim wybudowali tu jeden z najpiękniejszych zakątków Lwowa. Zespół zabudowy willowej z przełomu XIX i XX w., realizującej ideę miasta-ogrodu, którą tworzyły firmy Jana Lewińskiego i Juliana Zachariewicza, m.in. willa malarza Zygmunta Rozwadowskiego, willa w stylu zakopiańskim, kamienica malarza Jana Henryka Rosena, willa „Julia” – Juliana i Alfreda Zachariewiczów, kamienica, w której mieszkał Józef Haller, willa rzeźbiarza Antoniego Popiela, willa „Maria”, stylizowana na architekturę ludową.
Nieodłączną częścią współczesnego krajobrazu architektonicznego Kastelówki są wille znanych architektów Lwowa końca XIX – początku XX wieku. Przede wszystkim, znajduje się tutaj siedziba Juliana Zachariewicza oraz Alfreda Zachariewicza – ojca i syna, wybitnych architektów szkoły lwowskiej. Alfred Władysław Zachariewicz (26 sierpnia 1871 we Lwowie, zm.11 lipca 1937 w Warszawie) – polski, lwowski architekt, malarz i przedsiębiorca. Studiował we Lwowskim gimnazjum im. Franciszka Józefa I, Wyższej Szkole Realnej (1887–1890), na Politechnice Lwowskiej (1890–1895), oraz Politechnice Wiedeńskiej. Był asystentem katedry budownictwa Politechniki Lwowskiej (1897–1900), a w latach 1892–1901 pracował w biurze projektowym Iwana Lewyńskiego. Od 1899 roku był członkiem Spółki Politechnicznej we Lwowie.
Innym ważnym akcentem jest zespół budynków fabryki materiałów budowlanych autorstwa „głównego budowniczego Galicji” lat 1880–1910 Jana Lewińskiego. To właśnie firma Lewińskiego, Alfreda Zachariewicza i Józefa Sosnowskiego wykonywała prace budowlane przy sporządzeniu nowego dworca kolejowego we Lwowie w latach 1902–1904. Trzeba podkreślić, że do dnia dzisiejszego zachowane jest planowanie ulic i komunikacji, stworzone według wizji tych znanych architektów.
Tymczasem rozwój budowlany w zachodniej części Bajek zawdzięczamy miejscowemu przedsiębiorcy, który nazywał się Józef Franz. Otóż, Franzówka – to historyczny rejon (osiedle) Lwowa w obrębie dzielnicy Nowy Świat, upamiętniający rodzinę przedsiębiorców Franzów, właścicieli znanej fabryki gipsu z przełomu ХІХ-ХХ stulecia. Właśnie tam mieściły się fabryka materiałów budowlanych Lewińskiego oraz przedsiębiorstwo gipsowe braci Franzów. Józef Franz był znany jako wybitny architekt i przedsiębiorca, „gipsowy król Lwowa”, założyciel fabryki gipsu w roku 1856. Po jego śmierci w 1871 roku fabrykę odziedziczyła wdowa po nim Józefa Franz (z d. Motylewska) oraz ich synowie, Jan i Antoni, rozwijając biznes budowlany we Lwowie. Zaprojektowanie i ułożenie mojej rodzimej ulicy noszącej przez prawie pół wieku (od roku 1892 do roku 1940) nazwę 29 Listopada (dziś ulica Konowalca) – to właśnie dzieło spadkobierców Józefa Franza. Wprawdzie syn Antoniego Franza, Antoni Maria Franz, jeszcze przed 1939 rokiem doprowadził fabrykę do bankructwa…
Ciekawe, że w 1840 roku nazwę Nowy Świat otrzymała ulica, znajdująca się w południowo-zachodniej części miasta Lwa, która przez długi czas była główną dla dzielnicy o tejże nazwie. Ulica Leona Sapiehy w 1886 roku, podczas kolejnego porządkowania miejskiego obszaru otrzymała nową nazwę – dla uczczenia honorowego obywatela miasta Lwowa marszałka Krajowego Sejmu Leona Ludwika Sapiehy. Uczestnik powstania 1831 roku, po powrocie z uchodźctwa aktywnie uczestniczył w życiu społecznym Galicji – inicjował budowę kolei i pierwszego dworca kolejowego oraz wielu przemysłowych przedsiębiorstw. Leon Sapieha, podtrzymując rozwój przemysłowy Galicji Wschodniej, założył Akademię Rolniczą w Dublanach, przewodniczył wielu stowarzyszeniom gospodarczym. Jednak najbardziej Leon Sapiehа znany jest jako twórca połączenia kolejowego w kraju, gdyż w 1864 roku został współzałożycielem kolei żelaznej Lemberg–Czernowitz Railway Company Limited (z centralnym biurem w Londynie) – kompanii, która otrzymała koncesję na budownictwo kolei galicyjskiej. Przy budownictwie kolei Lwów–Czerniowce, pierwsze 265 kilometrów linii kolejowej zaczęły funkcjonować już po roku od rozpoczęcia budowy.
Wspomniana ulica nosiła jego imię aż do historycznych wydarzeń we wrześniu 1939 roku (później jeszcze krótki czas w latach 1940, 1941 oraz 1944).
Wreszcie zbliżamy się do pierwszej z czterech dawnych polskich szkół na obrzeżach dzielnicy „Nowy Świat”, założonej w 1816 roku jako Lwowska Szkoła Trywialna imienia św. Marii Magdaleny. Zaprojektował ją architekt Juliusz Karol Hochberger (ur. 16 maja 1840 roku w Poznaniu, zm. 5 kwietnia 1905 we Lwowie). Starszy gmach z czerwonej cegły został wzniesiony w 1883 roku jeszcze przy ulicy Nowy Świat w popularnym wówczas „stylu arkadowym”. Do września 1939 roku – ogólnokształcąca szkoła żeńska i męska świętej Marii Magdaleny („Magdusia”), w dobudówce z 1933 r. obecnie mieści się Liceum nr 10 imienia świętej Marii Magdaleny, które jest jedną z dwóch szkół średnich we Lwowie z nauczaniem w językach ukraińskim i polskim. Od 23 września 2008 roku budowla tej szkoły znajduje się na liście zabytków dziedzictwa kulturowego o znaczeniu lokalnym, które nie podlegają prywatyzacji.
Wzdłuż dawnej ulicy Leona Sapiehy, w odległości jednego kilometra na zachód od „Magdusi”, w latach 1892-1893 według projektu lwowskich architektów Bronisława Bauera (ur. w 1851 r. w Grzymałowie, obecnie obwód Tarnopolski, zm. po r. 1939) oraz Jana Dolińskiego (Iwana Wiktora Dołynskiego, ur. w 1852 r. we Lwowie, zm. 5 kwietnia 1916, tamże) została wybudowana szkoła mieszana im. S. Konarskiego. Patron szkoły, Hieronim Franciszek Konarski herbu Gryf, imię zakonne Stanisław od świętego Wawrzyńca (ur. 30 września 1700 w Żarczycach Dużych, zm. 3 sierpnia 1773 w Warszawie) – dramatopisarz, poeta, tłumacz, edytor, pedagog, publicysta, reformator szkolnictwa i założyciel Collegium Nobilium w 1740 roku. Budynek obecnej Lwowskiej średniej ogólnokształcącej szkoły nr 55 również znajduje się na liście zabytków dziedzictwa kulturowego o znaczeniu lokalnym.
Nieco dalej na południowy wschód w granicach dzielnicy przy ul. Issakowicza 18 (ob. Horbaczewskoho) znajduje się dawny Dom Techników, wybudowany w 1895 roku przez firmę Jana Lewińskiego. Działkę pod budownictwo przekazali wspólnie Julian Zachariewicz i Jan Lewiński. Projekt tego Domu opracowali słynny architekci Michał Łużecki (ur. w 1868 r. w pobliżu Lwowa, zm. po 1939 r. we Lwowie) oraz Jakub Kuraś. Michał Łużecki w latach 1893–1895 był asystentem Juliana Zachariewiczа w katedrze architektury Politechniki Lwowskiej, od roku 1902 – członkiem Spółki Politechnicznej we Lwowie. Po odejściu z Politechniki pracował w departamencie budownictwa lwowskiego magistratu, a w 1905 roku zajął stanowisko dyrektora departamentu. Obecnie w tym budynku mieści się jeden z wydziałów Politechniki Lwowskiej.
Teraz zbliżamy się do „najmłodszego” spośród opisywanych obiektów i niestety najbardziej uszkodzonego wskutek wieloletniego zaniedbania gospodarczego. Początkowo żeńska Szkoła Ludowa im. Henryka Sienkiewicza we Lwowie przy ulicy Polnej 21 – to wybudowana za zgodą III Departamentu Magistratu w latach 1905–1906 (projekt Michała Łużeckiego) historyczna placówka oświatowa, która funkcjonowała do II wojny światowej będąc ważnym ośrodkiem edukacji patriotycznej.
Dokładną informację o roli i miejscu tej szkoły, a także dawnego Domu Techników w historii obrony Lwowa podczas burzliwych wydarzeń listopadowych 1918 roku można odnaleźć w archiwach Gazety Lwowskiej (listopad roku 1938), a także w opracowaniu Krzysztofa Szymańskiego na łamach Nowego Kuriera Galicyjskiego (nr 20/336 od 29 października – 14 listopada 2019 roku).
Mało kto z polskich turystów odwiedzających Lwów wie o istnieniu tego budynku. Nieco oddalony od centrum stoi już raczej w zapomnieniu…
Gmach przetrwał długie powojenne lata, gdy służył jako placówka produkcji sowieckiego przemysłu zbrojeniowego. Nie będąc na liście zabytków dziedzictwa kulturowego, budynek całkiem oczekiwanie znalazł się we własności prywatnej. Chociaż został odnowiony z zewnątrz, już od ponad 20 lat stoi opuszczony. W latach 2008–2010 widniał na nim napis „Orenda” (wynajem), co wtedy sugerowało potencjał na jakiś biurowiec lub nawet muzeum. Stan obecny budynku dawnej polskiej szkoły wyraźnie wzywa do dobroczyńców, którzy pomogliby mu przynajmniej utrzymać się w całości…
Ciekawym faktem jest, że na początku XX stulecia imię Henryka Sienkiewicza zostało upamiętnione również w nazwie innej polskiej szkoły z siedzibą we Lwowie, mianowicie – X Państwowego Gimnazjum. Pierwotnie, w okresie zaboru austriackiego, w roku szkolnym 1897/1898 przy ulicy Sokoła we Lwowie została utworzona czteroklasowa filia C.K. III Gimnazjum im. Franciszka Józefa, która z czasem została przeniesiona do nowego gmachu. Z istniejącej filii z dniem 1 września 1905 zostało utworzone samoistne C.K. VII Gimnazjum we Lwowie. Natomiast funkcjonowała jednocześnie filia VII Państwowego Gimnazjum im. Tadeusza Kościuszki, która po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1919 roku usamodzielniła się jako X Państwowe Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza we Lwowie. Siedziba Gimnazjum mieściła się przy ówczesnej ulicy Ochronek (przedtem Sakramentek), od 1938 roku o statusie gimnazjum i liceum ogólnokształcącego.
Obecnie jest to Liceum nr 24 im. Marii Konopnickiej – jedna z dwóch szkół średnich we Lwowie z polskim i ukraińskim językami nauczania, powołana w 1944 roku. W latach 1961–1999 była jedyną placówką oświatową, w której młodzież polskiego pochodzenia mogła zdać maturę. W 1992 roku jej patronką została Maria Konopnicka, w 2022 roku szkoła oficjalnie zmieniła status na liceum.
Oprócz tego, warto wspomnieć o jeszcze jednej dawnej polskiej szkole, ulokowanej w obrębie dzielnicy Nowy Świat. Jest to XI Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Jana i Andrzeja Śniadeckich, od 1938 o statusie gimnazjum i liceum ogólnokształcącego. Pierwotnie w okresie zaboru austriackiego w 1856 powstała C.K. Szkoła Realna, jedyna tego typu działająca we Lwowie. Podczas I wojny światowej, w roku szkolnym 1917/1918 szkołę przeniesiono do gmachu przy ul. Szymonowiczów, wybudowanego przed pierwszą wojną światową dla potrzeb XI Państwowego Gimnazjum imienia Śniadeckich w typie matematyczno-przyrodniczym. W zabudowie tej ulicy (obecnie Melnyka) przeważają architektoniczne style secesja i konstruktywizm. Kilka budynków, w tym pod l. 1/3 z neorenesansową attyką, znajduje się na liście zabytków dziedzictwa kulturowego o znaczeniu lokalnym. Współautorem projektu tego budynku, obok Alfreda Władysława Zachariewicza, był lwowski architekt i budowniczy Józef Sosnowski, w latach 1895–1924 członek Spółki Politechnicznej we Lwowie. W 1901–1902 Józef Sosnowski jako członek zarządu Spółki pełnił funkcję zastępcy sekretarza.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości szkoła funkcjonowała początkowo jako Państwowa Szkoła Realna im. Jana i Andrzeja Śniadeckich we Lwowie, po czym została przemianowana na XI Państwowe Gimnazjum im. Jana i Andrzeja Śniadeckich. Bracia Jan i Jędrzej (Andrzej) Śniadeccy to dwaj wybitni polscy naukowcy działający na przełomie XVIII i XIX wieku: Jan (1756-1830) – astronom, matematyk i filozof, Jędrzej (1768-1851) – chemik, biolog i lekarz, obaj kluczowi działacze polskiej nauki okresu Oświecenia, związani z Uniwersytetem Wileńskim. Po drugiej wojnie światowej w tym budynku mieściła się Ogólnokształcąca Szkoła Średnia nr 17 Lwowskiej Rady Miejskiej, od 19 sierpnia 2019 roku o statusie liceum.
W ciągu ostatnich czterech lat obecnie toczącej się wojny zdecydowana większość rosyjskich rakiet i dronów atakujących Lwów była skierowana właśnie na sieć logistyczną południowo-zachodniej części naszego miasta, gdzie są położone opisane cztery placówki szkolne: im. św. Marii Magdaleny, im. S. Konarskiego, Dom Techników, im. H. Sienkiewicza, a także redakcja Nowego Kuriera Galicyjskiego. W dniu 13 stycznia 2026 roku wskutek wybuchu pocisku kierowanego został zniszczony nowoczesny plac zabaw dla dzieci tuż obok kościoła św. Elżbiety, obecnie cerkwi pw. św. Olgi i Elżbiety (świątynia grekokatolicka, położona przy pl. M. Kropiwnickiego 1; przed 1945 rokiem – pl. abp J. Bilczewskiego), w odległości 200 metrów od byłej szkoły im. S. Konarskiego.
PS Zwracam się do byłych mieszkańców zachodnich przedmieść Lwowa – Lewandówki i Białohorszczy lub członków ich rodzin z prośbą podzielenia się swoimi wspomnieniami w ramach badań historyczno-krajoznawczych „Niezapomniana historia miasta Lwowa: znane dzieje, słynni ludzie, wielkie postacie”. Proszę uprzejmie o nawiązanie kontaktu z redakcją. Będę szczerze wdzięczny za wspomnienia o życiu w tej dzielnicy, co pomoże mi rozwinąć wspomniany projekt w temacie: „Losy polskich rodzin zachodniego przedmieścia Lwowa – Białohorszczy”.
Andrij Kordiak
Tekst ukazał się w nr 4 (488), 27 lutego – 16 marca 2026
