Związek Rodowy Dzieduszyckich herbu Sas już od sześciu lat realizuje projekty konserwatorskie we Lwowie i na Ziemi Lwowskiej. Rok 2026 będzie siódmym rokiem działalności Związku Rodowego Dzieduszyckich w tej szlachetnej sprawie. Realizacja projektów ma nie tylko charakter ratowania cennych dzieł kultury i historii, ale też jest przykładem wspólnych i bardzo owocnych prac polsko-ukraińskich w dziedzinie szeroko pojętego wspólnego dziedzictwa obydwóch narodów, które przez stulecia współżyły i razem pracowały na tej ziemi. O tym wszystkim, o realizacjach w roku 2025 i o planach na 2026 rok rozmawialiśmy w grudniu 2025 roku z Mateuszem Dzieduszyckim, przewodniczącym Rady Związku Rodowego Dzieduszyckich herbu Sas i Melanią Dzieduszycką, sekretarzem Rady Związku. Część pierwsza tego wywiadu została opublikowana w „Nowym Kurierze Galicyjskim” (nr 1, 16–29.01.2026). Wszystkie projekty konserwatorskie Związku są długotrwałe, rozłożone w czasie nie na jeden sezon i nie na jeden rok. Bez finansowego wsparcia polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (MKiDN) oraz warszawskiego Narodowego Instytutu „Polonika” takie działania ratunkowo-konserwatorskie byłyby niemożliwe.
Już od lat wspólne projekty Związku realizuje polsko-ukraiński zespół konserwatorów pod kierownictwem Anny Kudzi, znanej konserwatorki (i wolontariuszki) z warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Podkreślmy też, że działania konserwatorskie uzgodniono i prowadzono wspólnie z władzami lwowskimi, mianowicie z lwowskim miejskim Zarządem Ochrony Środowiska Historycznego, Muzeum-Rezerwatem „Cmentarz Łyczakowski”, lwowską Narodową Galerią Sztuki im. B. Woźnickiego.
Oceniając wyniki prac konserwatorskich w 2025 roku i plany na rok 2026 Mateusz Dzieduszycki powiedział między innymi:
– W 2025 roku Związek Rodowy Dzieduszyckich herbu Sas prowadził we Lwowie trzy projekty konserwatorskie. Bardzo odpowiedzialnymi były prace przy monumentalnym nagrobku generała Wojsk Polskich Józefa hr. Kalinowskiego na Cmentarzu Łyczakowskim. Prace prowadziliśmy już kilka sezonów od 2023 roku. Pomnik na grobie generała Kalinowskiego jest według swoich kształtów reprezentacyjną kaplicą wzniesioną z wielokilogramowych bloków piaskowca w stylu neogotyckim, w kształcie edykuły, zwieńczonej krzyżem i ozdobionej pinaklami. Przepiękne dzieło sztuki, które razem waży kilka ton. Trzeba było ten nagrobek rozebrać kamień po kamieniu, ponieważ zaczął się przechylać i groził upadkiem. Na taką sytuację wpływało kilka faktów, mianowicie słabe fundamenty nad kryptą, działanie wody opadowej, no i oczywiście czas. Restauracja wszystkich części pomnika, tablic marmurowych, herbów odlanych z brązu, elementów architektonicznych, trwała trzy lata. Wszystkie części pomnika były przewiezione do warsztatu konserwatorskiego, a po restauracji, oczyszczeniu i uzupełnieniu z powrotem na Cmentarz Łyczakowski, gdzie zostały zmontowane na nowym znacznie wzmocnionym fundamencie. Podczas prac konserwatorskich były niespodzianki i odkrycia. Na przykład, znaleziono przepiękną mozaikę, która znajdowała się przed edykułem. Owa mozaika w kształcie niebieskiego krzyża na jasnym tle była z góry zakryta kostką brukową ułożoną na betonie. Do końca listopada 2025 roku wszystkie prace przy montowaniu pomnika udało się sfinalizować i nagrobek znów stoi na swoim miejscu. Spektakularne dzieło sztuki zostało uratowane w ostatniej chwili.
Reprezentacyjny pomnik (kaplicę) ku pamięci ojca Józefa hr. Kalinowskiego, generała wojsk Księstwa Warszawskiego, pułkownika wojsk francuskich, ufundowała jego córka Olga z Kalinowskich księżna Ogińska. O tym świadczy napis na marmurowej tablicy inskrypcyjnej na pomniku: „Pamięci ukochanego ojca Józefa hrabi Kalinowskiego, jenerała b. Wojsk Polskich, kawalera Krzyża Wojskowego (czyli Virtuti Militari), Krzyża Legii Honorowej i innych, zmarłego we Lwowie dnia 8 lutego 1825 roku. Poświęca w uczuciu dozgonnej wdzięczności Olga z hrabiów Kalinowskich księżna Ogińska”. Nad tablicą umieszczono misternie odlane z brązu herby Kalinowa Kalinowskich i Pilawa, małżonki Józefa Kalinowskiego Emilii z Potockich.
Życie generała Józefa hr. Kalinowskiego(1785–1825) związane było z epoką wojen napoleońskich. W swojej karierze wojskowej Józef hr. Kalinowski dowodził pułkiem huzarów w wojsku westfalskim, w latach 1806–1807 był mianowany dowódcą I. Pułku huzarów Księstwa Warszawskiego, zaś później pod jego dowództwo oddano X pułk huzarów w armii Księstwa Warszawskiego. Jako żołnierz wsławił się podczas bitwy pod Lidzbarkiem Warmińskim, gdzie mniej liczne wojska francuskie pod dowództwem samego Napoleona walczyły przeciw wojskom Imperium Rosyjskiego pod dowództwem generała Levin Augusta von Bennigsena. W 1809 roku Józef Kalinowski odznaczył się w bitwie pod Raszynem przeciw Austriakom pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego. W uznaniu odwagi i zasług hrabia Kalinowski został odznaczony francuską Legią Honorową i polskim Krzyżem Virtuti Militari (Krzyżem Wojskowym). Jednak w 1810 roku generał Józef Kalinowski podał się do dymisji i zamieszkał we Lwowie. Możliwe, iż dymisja związana była z charakterem generała, o którym pisano też, że był „…znanym hulaką i awanturnikiem”. W grobowcu na Cmentarzu Łyczakowskim pochowano też przedstawicieli spokrewnionej z Kalinowskimi rodziny hrabiów z Brzezia -Russockich, mianowicie Włodzimierza Józefa hr. Russockiego (1818–1890), siostrzeńca Józefa Kalinowskiego i jego małżonkę Izabelę Apolonię z hr. Dunin-Borkowskich Russocką, damę Orderu Krzyża Gwiaździstego i ich dzieci i wnuków: Jadwigę Izabelę (1847–1919), Wandę Aleksandrę (1875–1935) i Bronisława Russockiego (1877–1938).
Znaną osobistością w politycznym i ekonomicznym życiu Galicji był Włodzimierz Józef hr. Russocki. Był między innymi członkiem Stanów Galicyjskich oraz Wydziału Stanów (1845–1846), posłem do Sejmu Krajowego Galicji w latach 1865–1869 i 1877–1889. W latach 1876–1880 zasiadał we lwowskiej Radzie Miejskiej. Cesarz Franciszek Józef I odznaczył go zaszczytnymi tytułami c.k. szambelana i c.k. podkomorzego, Orderem Leopolda i Orderem Żelaznej Korony II klasy. Włodzimierz Józef Russocki aktywnie działał w ekonomicznym życiu Galicji, był członkiem Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarczego, dyrektorem i prezesem Galicyjskiego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, prezesem Galicyjskiej Kasy Oszczędności we Lwowie. Wniósł duży wkład do prac komisji finansowej Sejmu Galicyjskiego i prac sejmowych z nowelizacji ustaw celnych dla Galicji. Włodzimierz Józef Russocki był zaangażowany we Lwowie w rozwój kultury i nauki. Finansowo wspierał bibliotekę Zakładu Naukowego im. Ossolińskich we Lwowie, zaś od roku 1865 pełnił obowiązki komisarza rządowego Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego w Dublanach.
Związek Rodowy Dzieduszyckich herbu Sas ma ambitne plany konserwatorskie na nowy 2026 rok. Między innymi zaplanowano we współpracy z lwowskimi instytucjami kulturalnymi i warszawskim Instytutem „Polonika” dalsze prace w zamku Koniecpolskich i Sobieskich w Podhorcach. W tym projekcie Związek kontynuuje współpracę z lwowską Narodową Galerią Sztuki im. B. Woźnickiego. Bardzo ciekawa inicjatywa Związku dotyczy dalszych prac konserwatorskich na Cmentarzu Łyczakowskim.
Melania Dzieduszycka, sekretarz Rady Związku objaśnia:
– Chcemy pójść tropem muzealników, którzy spoczywają na Cmentarzu Łyczakowskim. Zaczynamy od rekonstrukcji grobowca profesora Władysława Łozinskiego, wybitnego muzealnika, kolekcjonera, miłośnika Lwowa, jego historii i kultury. Program na 2026 rok zakłada przeprowadzenie pełnych prac konserwatorskich przy jego grobie na polu 57 cmentarza. Realizacja tego zadania stanowi początek długofalowego programu, który Związek zamierza prowadzić na Cmentarzu Łyczakowskim, przywracając pamięć o zasłużonych muzealnikach i opiekunach dziedzictwa Lwowa. Wyjątkowy charakter Lwowa jako ośrodka kulturalnego, naukowego, społecznego i muzealnego jest ogólnie znany i nie potrzebuje udowodnienia. Zwracamy uwagę na osobę Władysława Łozińskiego i jego wpływ na dorobek kulturowy, historyczny i muzealny Lwowa. Troska, którą w stosunku do dzieł sztuki, kultury ludowej, dziedzictwa naukowego wykazali liczni przedstawiciele społeczeństwa – m.in. Włodzimierz Dzieduszycki, Józef Maksimilian Ossoliński, Henryk Lubomirski, Władysław Łoziński, Karol Szajnocha, ale też wielu innych – m.in. Edward Pawłowicz (kustosz Muzeum Lubomirskich we Lwowie), Helena Polaczkówna (kustosz Archiwum Państwowego we Lwowie), Mieczysław Treter (kustosz Muzeum Lubomirskich oraz docent teorii i historii sztuki Uniwersytetu Lwowskiego), Kazimierz Tyszkowski (kustosz Zakładu Narodowego im. Ossolińskich), ks. Jan Wagilewicz (kustosz biblioteki Ossolineum), przyczyniła się do wypracowania przez Lwów pozycji istotnego ośrodka naukowego i kulturalnego. Wkład wymienionych osób i wielu innych jest dzisiaj świadectwem tożsamości Lwowa, która wciąż stanowi bardzo istotny, ale też trudny punkt w budowaniu współpracy polsko-ukraińskiej. Grobowiec Władysława Łozińskiego znajduje się przy jednej z głównych alei Cmentarza Łyczakowskiego. Grobowiec ma formę dużej, naziemnej tumby na planie prostokąta, z rozbudowanym wejściem do krypty. Wykonany został głównie z wapienia. Jego zwieńczenie stanowi prostokątny sarkofag ustawiony na podstawie i cokole, udekorowany krzyżem oraz girlandami kwiatowymi umieszczonymi u wezgłowia. Na froncie sarkofagu, w niszy ujętej ramą z uszkami, znajdowała się marmurowa płyta inskrypcyjna.
Polsko-ukraińska grupa konserwatorów pod kierownictwem Anny Kudzi planuje początek prac już na wiosnę 2026 roku.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 2 (486), 20 stycznia 2025 – 12 lutego 2026
Konserwatorskie projekty Związku Rodowego Dzieduszyckich herbu Sas we Lwowie w 2025 roku
