W drugiej połowie XIX wieku bogate rodziny ziemiańskie i urzędnicze uważały budowę monumentalnych grobowców rodzinnych za sprawę nie tylko modną, ale też prestiżową. Na Cmentarzu Łyczakowskim powstały długie aleje takich grobowców, nimi były zabudowane całe kwatery. Nie zabrakło też grobowców rodzin pochodzenia ormiańskiego. Na polu nr 1 znajduje się grobowiec rodziny Abrahamowiczów herbu Burczak, jednej z najstarszych rodzin ormiańskich na Pokuciu. W grobowcu był pochowany jeden z czołowych polityków galicyjskich Dawid Abrahamowicz (30 czerwca 1839–24 grudnia 1926), poseł na Sejm Galicyjski w latach 1863–1918, poseł do parlamentu wiedeńskiego (1875–1918), prezes Izby Poselskiej, w latach 1906–1907 prezes Koła Polskiego w parlamencie wiedeńskim, minister do spraw Galicji (1907–1909) w rządzie wiedeńskim. Od roku 1898 – Tajny Radca Dworu, odznaczony austriacką Wielką Wstęgą Orderu Korony Żelaznej i Komandorią Orderu Leopolda. Odznaczał się świetną znajomością spraw rolniczo-gospodarczych i szczególnie podatkowych. Poseł na Sejm Ustawodawczy odrodzonego Państwa Polskiego (1919–1922).
We Lwowie mieszkał we własnej kamienicy przy ulicy Kraszewskiego 17. Cały swój znaczny majątek wraz z żoną Antoniną z Suchodolskich, z pochodzenia również Ormianką polską, przeznaczył na zakup obrazów dla Wawelu i na „Zakład wychowawczy dla synów zubożałych ziemian obrządku ormiańskiego i łacińskiego” (tzw. Bursa Abrahamowiczów). Fundacja posiadała 6000 morgów lasów i ziemi, wzorowo urządzony budynek bursy, zbudowany w latach 1928–1930 we Lwowie na tak zwanej Górce Kadeckiej, przy ulicy Czystej (od 1930 roku – ul. Abrahamowiczów). W ostatniej swej woli fundator wyraził życzenie „by młodzież wychowywana była nader religijnie, przy tym w pełnej skromności i prawdomówności, niestety tak rzadkich u nas zalet”.
Gmach bursy zbudowano według projektu Mariana Nikodemowicza, cenionego architekta lwowskiego, również pochodzenia ormiańskiego. Warto przypomnieć, że właśnie w budynku Bursy Abrahamowiczów, w nocy z 3 na 4 lipca 1941 roku hitlerowcy więzili polskich profesorów przed ich roztrzelaniem na Wzgórzach Wuleckich. Rodzony brat Dawida Abrahamowicza, Adolf (1849-1899) był znanym lwowskim komediopisarzem. Jego farsy, wystawione na scenie teatru hr. Skarbka, odznaczały się komizmem i dużym zmysłem obserwacyjnym. Kuzynem Dawida Abrahamowicza był Eugeniusz Abrahamowicz (1848–1905), polityk galicyjski, prawnik, m.in. radca Sądu Wyższego Krajowego we Lwowie, poseł do Rady Państwa parlamentu wiedeńskiego, absolwent Uniwersytetu lwowskiego. W grobowcu pochowana jest również żona Dawida Abrahamowicza Antonina z Suchodolskich (1848–1928), jego ojciec Tomasz Abrahamowicz (1812–1888) i dwie siostry Gertruda z Abrahamowiczów, Torosiewiczowa (1842–1917) i Ewa z Abrahamowiczów Stanowska (1853–1937). Ze strony żony szwagrami Dawida Abrahamowicza byli Kornel Krzeczunowicz, Filip Zaleski i Edward Podlewski. W tymże grobowcu został pochowany Emil Torosiewicz (1828–1901) poseł do austriackiej Rady Państwa (1881–1901), długoletni członek Rady Nadzorczej banku „Mons Pius” i kurator Zakładu im. Józefa Torosiewicza. Nazwisko Emila Torosiewicza stało się szeroko znane we Lwowie i Galicji z powodu opublikowanej w 1861 roku anonimowo broszury „Głos do ziomków obrządku ormiańskiego”. Za autora jednak wszyscy uważali Emila Torosiewicza. Ksiądz Tadeusz Zaleski-Isakowicz pisał w sprawie tej broszury, że „wywołała ona wiele komentarzy i skandali, gdyż po raz pierwszy za likwidacją obrządku opowiedział się publicznie rodowity Ormianin. Przeciwko niej wystąpiło wiele osób, głównie księży ormiańskich, wśród których najlepszą repliką popisał się ks. I. Isakowicz, późniejszy arcybiskup”. Broszura ks. Izaaka Isakowicza spotkała się z pozytywnym przyjęciem ze strony większości Ormian polskich. Jednak Emil Torosiewicz nie dał za wygraną. Jeszcze w tym samym roku wydrukował kolejną rozprawę zatytułowaną „Odpowiedź ks. Isakowiczowi”, w której między innymi napisał: „Ks. Isakowicz za daleko posunął się w obronie obrządku, chcąc obałamucić współziomków i opinię publiczną, a przytłumić prawdę, nie dającą się już w XIX wieku zakryć płaszczem fanatycznej i ponurej średniowieczczyzny”. Polemika przyniosła jednak ks. Izaakowi Isakowiczowi sławę i szacunek ze strony wiernych i zwróciła na niego uwagę arcybiskupa ormiańskiego Grzegorza Michała Szymonowicza, dała start jego świetnej karierze w łonie Kościoła ormiańskokatolickiego.
Obok grobowca Abrahamowiczów jest ustawiony obelisk z szarego marmuru na grobie Hasso-Agopsowicza, wykonany przez firmę L. Schimsera w 1878 roku. Na polu nr 2 znajduje się grobowiec ormiańskiej rodziny Franciszków Torosiewiczów. Zdobi go potężny marmurowy krzyż. Drugi grobowiec rodziny Torosiewiczów został zbudowany na polu nr 69. Pochowany w nim Kajetan Wieniawa Torosiewicz, zmarły 7 lutego 1890 roku, właściciel dóbr ziemskich,. Rodzina Hasso-Agopsowiczów posiadała jeszcze jeden grobowiec na polu nr 59. Został w nim pochowany Aleksander Hasso-Agopsowicz (1839–1914), właściciel dóbr ziemskich.
Przedstawiciel szeroko znanej ormiańskiej rodziny Bolesław Odrowąż Augustynowicz (1 czerwca 1826 – 5 czerwca 1908) zamówił budownictwo potężnego grobowca z czarnego marmuru w firmie kamieniarskiej Henryka Periera. Usytuowano go przy alejce na prestiżowym polu nr 1. Bolesław Augustynowicz był właścicielem ziemskim (majątek Kniaże w powiecie złoczowskim), społecznikiem, działaczem na polu rolnictwa, założycielem Towarzystwa Kółek Rolniczych w zaborze austriackim. Towarzystwo Kółek Rolniczych powstało w 1881 r. Głównym jego celem była praca nad podnoszeniem dobrobytu, oświaty i moralności ludności wiejskiej. Bolesław Augustynowicz przez wiele lat był prezesem i protektorem Towarzystwa. Działalność Towarzystwa wysoko cenili przedstawiciele Kościoła katolickiego. W 1890 r. do niego wstąpili arcybiskupi Izaak Isakowicz, Seweryn Morawski i Sylwester Sembratowicz. Izaak Isakowicz w 1894 r. został wybrany na protektora Towarzystwa, z jego zachęty członkami stowarzyszenia zostało kilku księży ormiańskich, wśród nich Jakub Moszoro, który założył kółko rolnicze w Kutach. Z inicjatywy Bolesława Augustynowicza zjazd Towarzystwa Kółek Rolniczych w 1903 r. postanowił ufundować pomnik zmarłego w 1901 r. abpa Izaaka Isakowicza. W 1905 roku pomnik z białomarmurowym popiersiem arcybiskupa dłuta profesora J. W. Bełtowskiego umieszczono w Katedrze Ormiańskiej. Bolesław Augustynowicz w 1877 roku swoim kosztem odnowił kolumnę św. Krzysztofa na wschodnim podwórku, obok Katedry Ormiańskiej i pałacu arcybiskupów, zbudowaną w 1726 roku kosztem jego przodka, dyrektora sądów ormiańskich Krzysztofa Augustynowicza. W grobowcu Augustynowiczów pochowano też Ksawerego Augustynowicza (zmarł 3 maja 1917) i Mariana Augustynowicza (zmarł 11 czerwca 1927). Według listy pochówków na Cmentarzu Łyczakowskim, wśród innych licznych grobów przedstawicieli tej rodziny, na polu nr 4 pochowano Zygmunta Augustynowicza (zmarł 17 kwietnia 1910), na polu nr 62 Stanisława Augustynowicza (zmarł 17 stycznia 1912), Bronisława Augustynowicza (zmarł 19 lutego 1921), na polu nr 2 pochowano Klarę Augustynowicz, na polu nr 66 – Karola Augustynowicza, na polu nr 40 – Stanisława Augustynowicza, na polu nr 49 – Jadwigę Augustynowicz, na polu nr 65 – Rozalię Augustynowicz.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 1 (485), 16 – 29 stycznia 2026
