Z dr Urszulą Olbromską, historykiem sztuki, rozmawiała Anna Gordijewska
W listopadzie ukazała się książka dr Urszuli Olbromskiej O pamięci w kamieniu wyrytej. Polskie mogiły na cmentarzach pogranicza polsko-ukraińskiego, wydana przez Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą Polonika. Publikacja jest efektem blisko dwudziestu lat badań terenowych prowadzonych w latach 2006–2019 i dokumentuje materialne ślady po polskiej społeczności, która przez wieki współtworzyła krajobraz kulturowy dawnego województwa lwowskiego.
W pierwszej części rozmowy autorka opowiedziała o zakresie i charakterze swoich badań, obejmujących ponad sześćdziesiąt cmentarzy w rejonach mościskim, jaworowskim i starosamborskim, a także w Sokalu i Komarnie. Najstarsze zinwentaryzowane mogiły pochodzą z początku XIX wieku, a zgromadzona dokumentacja, licząca kilka tysięcy kart i fotografii, zamyka się rokiem 1945.
Druga część wywiadu poświęcona jest rekonstrukcji obrazu społeczności zamieszkującej dawny region przygraniczny. Cmentarze jawią się tu jako wyjątkowe archiwa pamięci, które pozwalają odczytać historię regionu i uświadamiają, dlaczego pielęgnowanie starych grobów jest tak istotne dla zachowania dziedzictwa kulturowego.
W nawiązaniu do poprzedniej rozmowy proszę przybliżyć Czytelnikom jedno z zagadnień, które Pani porusza w swej książce. Myślę, że interesująca będzie odpowiedź na pytanie, jaka społeczność zamieszkiwała obecny rejon przygraniczny?
Zagadnieniu temu poświęciłam dwa rozdziały mojej książki, chociaż w pozostałych temat ten również przewija się niejako na marginesie innych aspektów badawczych.
Przede wszystkim należy podkreślić wielonarodowość – i co za tym idzie – wielokulturowość regionu. Świadczą o tym groby Polaków i Rusinów (Ukraińców), ale też Niemców. Na niewielu inskrypcjach odczytać można też nazwiska przybyszy z innych krajów. Żydzi, których było na terenie badań porównywalnie, a nawet więcej niż obu podstawowych nacji, mieli osobne miejsca grzebalne – kirkuty i ich mogił nie ma na żadnym z omawianych cmentarzy. Jeśli chodzi o przekrój społeczny, to najwięcej mieszkało tutaj chłopów i mieszczan. Ich groby znakują w większości krzyże, w największej liczbie rurowe (drewniane uległy w dużej części zniszczeniu), ale też nagrobki z Bruśna oraz warsztatów lokalnych. Natomiast duża grupa nagrobków ma inskrypcje z wymienioną nazwą zawodu. Na tej podstawie udało mi się dokonać charakterystyki zatrudnienia na badanym terenie. Także sporządzić kilka skrótowych not biograficznych, szczególnie zasłużonych osób.
Prawdopodobnie najlepiej oznakowane zostały groby kapłanów? I pewnie one są najlepiej utrzymane?
Odnalazłam ponad dwadzieścia pochówków księży, a także zbiorowe kwatery i groby zakonników. Zmarli kapłani odgrywali wieloraką rolę w życiu parafian i lokalnym społeczeństwie. Byli budowniczymi kościołów, szpitali, duszpasterzami i katechetami, zarządcami szkół parafialnych i publicznych, ale także działaczami społecznymi, również patriotami, którzy posługiwali – jako kapelani – żołnierzom w szpitalach i na froncie i angażowali się w zrywy niepodległościowe. Byli też tacy, którzy realizowali swe nietypowe zainteresowania. Na ogół nagrobki księży były wykonywane w trwałym materiale i były to krzyże, obeliski, tablice na kaplicach oraz inne formy, które często były ozdabiane symbolami religijnymi. Jeśli chodzi o wartość artystyczną to najciekawsze pod tym względem znajdują się na wspomnianym przeze mnie cmentarzu przyklasztornym w Sądowej Wiszni. Był to pierwszy cmentarz, który z racji wybitnych rzeźb sepulkralnych, głównie z pracowni lwowskich, zachęcił mnie do dalszych badań. Określam go mianem „małego Łyczakowa”. W centrum tej nekropolii znajdują się dwa groby księży we wspólnej obwódce: księdza Zinkowskiego zmarłego w 1831 r. na cholerę, ozdobiony figurą płaczki/ żałobnicy oraz Andrzeja Sołtysika z figurą Madonny z Dzieciątkiem. Oba nagrobki są dziełem warsztatów lwowskich: A. Schimsera i J. Markowskiego. W Chyrowie został pochowany ksiądz Józef Twaróg, a jego grób – podobnie jak kilka innych pomników kapłanów – zdobią symbole religijne. Wybudowane kościoły i kronikę Pnikuta pozostawił po sobie ksiądz Leon Świtalski, pochowany w tej miejscowości na starym cmentarzu. Pracowite życia miał ksiądz kapelan Jan Wawszczak w Jaworowie, a najskromniejszy nagrobek – drewniany krzyż – stoi na mogile księdza Jana Biegi w Stojańcach. Nie sposób wymienić w tym artykule grobów wszystkich kapłanów, które odnalazłam; możliwe jednak, że część pomników nie przetrwała do naszych czasów.
Nauczyciele to druga pod względem liczby nagrobków grupa zawodowa w tym rejonie. Zachowane napisy identyfikują zarówno profesorów, kierowników i dyrektorów szkół różnego szczebla, jak i zwykłych nauczycieli. Najstarszy opisany grób nauczycielski, wykonany w Bruśnie, pochodzi z 1854 roku i znajduje się w Rawie Ruskiej. Zmarły to dwudziestoośmioletni Adam (nazwisko nieczytelne), PROFESSOR. Na cmentarzu w Sokalu spisałam kilka grobów nauczycieli, głównie profesorów Seminarium Nauczycielskiego. Najładniejszy nagrobek posiada nadinspektor szkół Antoni Kościński na cmentarzu w Dobromilu, jest to figura Matki Boskiej Różańcowej (zmarły należał do Sodalicji Mariańskiej). Zawód ten wykonywali w większości mężczyźni, ale z upływem czasu coraz częściej edukacją zaczęły zajmować się kobiety. Profesja ta była dla kobiet dość prestiżowa; z czasem one też zaczęły pełnić również funkcje kierownicze. Zachowało się kilka grobów nauczycielek.
Czy ważne funkcje w administracji pełnili Polacy, czy może obywatele innych narodowości?
Praca w administracji zarówno rządowej, jak i terenowej należała do najbardziej nobilitujących. Struktura narodowościowa warstwy urzędniczej w Galicji była inna niż w pozostałych zaborach. Tworzyli ją przedstawiciele wszystkich narodowości, jednak z większym procentowo udziałem rdzennych mieszkańców. Początkowa dominacja urzędników „importowanych” zmieniała się z upływem czasu na korzyść dobrze wykształconych Polaków. W administracji państwowej zatrudnionych było 0,5-0,6 procent ludności. Ze względu na prestiż zawodowy oraz liczebność urzędników, ta grupa zawodowa została upamiętniona na wielu nagrobkach. Najstarszy grób przedstawiciela administracji rządowej znajduje się w Wereszycy. Na wapiennej płycie widnieje nazwisko Karola Riettera – prefekta Trembowli – zmarłego w 1810 r. Najwyższy rangą w badanym rejonie był Leopold Szabel, radca namiestnictwa, który spoczął w Jaworowie w 1897 r. na polskim cmentarzu. Neogotycki nagrobek w kształcie kapliczki upamiętnia Wilhelma Salomona von Friedberga, starostę powiatowego w Mościskach. W Niżankowicach upamiętniony został Adolf de Medvecze Medveczky – burmistrz Niżankowic, spoczywający w kwaterze rodzinnej a w Starym Samborze burmistrz Antoni Burghard. To tylko kilka nazwisk, które wskazują na obce pochodzenie tak ważnych urzędników. W administracji terenowej zatrudniano jednak głównie Polaków, zaś w magistratach przewagę stanowiła polska szlachta. Jako przykład niech posłużą nazwiska: Eugeniusz Minkowicz Wysoczański – burmistrz Sokala, Stanisław Lachowicz – burmistrz Jaworowa. W tym samym mieście burmistrzem był prawosławny Ferdynad Paar, pochodzący z rodziny mieszanej, a groby tej rodziny znajdują się na obu cmentarzach.
A inne zawody? Czy ukazują charakter, a nawet odrębność regionu pod tym względem?
Teren przygraniczny charakteryzował się specyfiką zatrudnienia ze względu na zasoby naturalne oraz gospodarkę. Znajduje ona pełne odzwierciedlenie w zachowanych grobach leśników, górników solnych i kolejarzy. A oto kilka przykładów.
Najstarszy nagrobek leśnika znajduje się w Wereszycy. Zmarły w 1833 r. Jan Olszański był leśniczym kameralnym. Kilku leśników spoczywa na cmentarzu w Janowie: Lubin Lipiński, Jakub i Ferdynand Midloch oraz Ferdynand Wanke. Kolejną grupę zawodową stanowili kolejarze. Rząd austriacki ze względu na konieczność transportu zasobów naturalnych z zaanektowanych terenów Galicji, powziął decyzję o budowie połączenia kolejowego między Wiedniem a Krakowem. Groby kolejarzy pozostały na cmentarzach w miejscowościach, gdzie zbudowano stacje kolejowe, tzn. Niżankowicach, Rawie Ruskiej i Dobromilu. Teren badań leży na obszarze tzw. Żup Wschodniogalicyjskich, skąd pozyskiwano sól warzoną. Na cmentarzu w Dobromilu świadczy o istnieniu grupy zawodowej górników solnych grób górmistrza Adolfa Schwartza oraz kierownika żupy solnej – Salina, zmarłego tragicznie Władysława Madeja.
Tak, rzeczywiście groby te świadczą o specyfice regionu. Ale przecież musieli tutaj żyć i działać zawodowo przedstawiciele zawodów, które wykonywano w całej Galicji…
Tak, ma Pani w zupełności rację. Nie sposób wymienić ich wszystkich w tak krótkim wywiadzie – w książce piszę jednak na ten temat obszerniej. Kolejną grupą zawodową cieszącą się społecznym uznaniem byli pracownicy sądownictwa. Kadra sądownicza była dobrze wykształcona i posiadała stopnie akademickie. Groby przedstawicieli tego zawodu znajdują się głównie w miastach, które były siedzibami sądów. Zachowało się ich stosunkowo dużo, głównie dlatego, że prawnikom stawiano pomniki z trwałego materiału; były to przede wszystkim obeliski, jak np. na grobach dwóch radców Krajowego Sądu Najwyższego: Edwarda Linka w Sokalu i Konstantego Praweckiego w Dobromilu. Do kategorii zawodów renomowanych należy profesja notariusza. Sprawujący ją urzędnicy musieli posiadać wykształcenie prawnicze.
Na cmentarzach spoczywają również urzędnicy sektora skarbowego oraz instytucji z nim związanych. Ich groby spisano na cmentarzach w miastach, gdzie funkcjonowały adekwatne urzędy, np. w Sądowej Wiszni (Wacław Szomek, emerytowany Sekretarz Dyrekcji Skarbowej), także poborcy i oficjałowie podatkowi w innych miejscowościach. W Niemirowie zaś kierownik Straży Skarbowej Konstanty Kühn.
Zanotowano niewiele grobów pracowników służby zdrowia: lekarzy, weterynarzy oraz aptekarzy. Były to profesje cieszące się autorytetem społecznym, zwłaszcza że ochrona zdrowia w Galicji była na bardzo niskim poziomie i właściwie niedostępna dla warstw najuboższych. Wspomnieć należy o upamiętnieniu Gwidona Lambert Wyspiańskiego, prymariusza (odpowiednik ordynatora) szpitala w Sokalu. W Chyrowie spoczywa zasłużony dla miasta doktor Jan Mężyk, który pracował w zakładzie oo. jezuitów. Natomiast w Jaworowie uznaniem społecznym cieszyła się działalność Jana Orskiego (cmentarz katolicki). W Mościskach zwraca uwagę neoklasyczny grobowiec aptekarzy Szalbotów.
A pisarze, artyści, czy na tym terenie ich nie było?
Rzeczywiście, zachowało się niewiele ich grobów. W Chyrowie, przy wejściu na cmentarz, wznosi się obelisk muzyka Józefa Nikorowicza ozdobiony lirą, z którego chyrowianie są dumni, gdyż uznają go za autora muzyki do polskiego hymnu narodowego „Z dymem pożarów”. W Krakowcu malarza Tomasza Antoniego Lisiewicza, a w Janowie Rudolfa Rothkähla. Natomiast na cmentarzu w Jaworowie spoczywa Jerzy Niementowski, „legionista”, który został zamordowany jako młody człowiek, a był obiecującym malarzem, dramatopisarzem i poetą.
Brakuje mi w powyższej charakterystyce społeczności obecnego pogranicza obecności warstw wyższych: szlachty i ziemiaństwa. Czyżby nie zachowały się ich groby?
Zachowały się i to w dużej ilości. Jest to jednak kolejne, obszerne zagadnienie. Chciałabym porozmawiać na ten temat oraz o obrońcach ojczyzny, a także ofiarach konfliktów zbrojnych w następnym wywiadzie, o ile znajdzie się dla niego miejsce w „Nowym Kurierze Galicyjskim”.
Dziękuję za rozmowę
Rozmawiała Anna Gordijewska
Anna Gordijewska
Anna Gordijewska. Polka, urodzona we Lwowie. Absolwentka polskiej szkoły nr 10 im. św. Marii Magdaleny we Lwowie. Ukończyła wydział dziennikarstwa w Lwowskiej Akademii Drukarstwa. W latach 1995-1997 Podyplomowe Studium Komunikowania Społecznego i Dziennikarstwa na KUL. Prowadziła programy w polskim "Radiu Lwów". Nadawała korespondencje radiowe o tematyce lwowskiej i kresowej współpracując z rozgłośniami w Polsce i za granicą. Od 2013 roku redaktor - prasa, radio, TV - w Kurierze Galicyjskim, reżyser filmów dokumentalnych "Studio Lwów" Kuriera Galicyjskiego. Od września 2019 roku pracuje w programie dla TVP Polonia "Studio Lwów". Otrzymała nagrody: Odznaka "Zasłużony dla Kultury Polskiej", 2007 r ., Złoty Krzyż Zasługi, 2018 r.
