Wieloletnia epopeja budowy pomnika Tadeusza Kościuszki we Lwowie skończyła się niestety bez skutku. Opracowany przez rzeźbiarza Apolinarego Głowińskiego projekt pomnika nigdy nie został zrealizowany. Podobny los spotkał jeszcze kilka pięknych inicjatyw społecznych, związanych z chęcią upamiętnienia postaci bohatera narodowego. Jednym z nich był projekt pomnika Tadeusza Kościuszki, wykonany przez Antoniego Popiela, profesora politechniki lwowskiej.
Projekt powstał w 1903 roku, akurat po zakończeniu pracy profesora przy krakowskim pomniku Naczelnika Państwa Polskiego i był zamówiony przez lwowskie Towarzystwo „Sokół”. Projekt pomnika sokolstwa lwowskiego był znacznie skromniejszy od pomnika w Krakowie, lecz i przeznaczony był też do ustawienia nie na placu w centrum wielkiego stołecznego miasta, ale na boisku „Sokoła”, w dzielnicy peryferyjnej. Według zdjęć umieszczonych we lwowskich czasopismach (na przykład w tygodniku „Tydzień”), pomnik miał kształt malowniczej piramidy z głazów, zwieńczonej figurą sokoła. W środku piramidy autor umieścił duży wypukło rzeźbiony znakomicie modelowany medalion Kościuszki i napis „Sokolstwo polskie Naczelnikowi”. Jednak, nie zważając na rozmiary, pomnik miał wygląd naprawdę monumentalny.
Niestety projekt z różnych powodów nigdy nie został zrealizowany. Jeden z tych powodów w 1905 roku podał Franciszek Jaworski, znany historyk lwowski. Otóż, według niego… „pierwotnie miał stanąć pomnik według projektu Antoniego Popiela. W ostatnich jednak czasach powstały nowe projekty pomnika, spośród których jeden zostanie wybrany i ozdobi boisko „Sokoła” lwowskiego”. Może autorowi chodziło o projekt pomnika Kościuszki, który w 1904 roku wykonał inny ceniony rzeźbiarz lwowski, mianowicie Tadeusz Barącz. Gipsowy model tego pomnika zachował się w zbiorach lwowskiej Galerii Sztuki. Przedstawia stojącą postać Tadeusza Kościuszki, ustawioną na wysokim postumencie ozdobionym tablicami inskrypcyjnymi, herbami Polski (Orzeł) i Litwy (Pogoń). Prof. Jurij Biriulow uważa, że w kompozycji tego pomniau „Tadeusz Barącz wzorował się na stylistyce wiedeńskich monumentów neobarokowych drugiej połowy XIX wieku”. W rezultacie nie był zrealizowany żaden z projektów i pomnik na boisku Sokoła nigdy nie został postawiony.
Według profesora Jurija Biriulowa, ogólna koncepcja pomnika Antoniego Popiela posłużyła wyraźną inspiracją dla Hrygorija Kuźniewicza, młodego ucznia A. Popiela, przy wykonaniu w tymże 1903 roku projektu pomnika na grobie „ojca polskiej nafty” Stanisława Szczepanowskiego na Cmentarzu Łyczakowskim. Galicyjskie Towarzystwo „Sokół” aktywnie propagowało kult Tadeusza Kościuszki i… „jak wiadomo, uchwałą Związku Sokolstwa polskiego sprzed lat kilku, oddały się polskie zastępy Sokole w opiekę i patronat Naczelnikowi w sukmanie, pragnąc, aby jego ideały wiecznie przyświecały Sokolstwu. Wyrazem tej myśli są coroczne uroczyste obchody sokole ku pamięci Tadeusza Kościuszki urządzane. Wyrazem też pięknym i trwałym tej myśli stanie się pomnik bohatera spod Racławic”.
Jednak staraniem sokolnictwa galicyjskiego jeszcze przed I wojną światową powstało w Galicji kilka pomników Tadeusza Kościuszki. Między innymi w 1892 roku dla Lwowskiego Towarzystwa „Sokół” marmurowe popiersie Tadeusza Kościuszki wykonał znany lwowski rzeźbiarz profesor Piotr Harasimowicz. Inne ośrodki z galicyjskich miast prowincjonalnych (powiatowych) zwracały się o wykonanie projektów pomników do renomowanych rzeźbiarzy lwowskich lub krakowskich. Tak, w 1899 roku lwowski rzeźbiarz Tadeusz Błotnicki zaprojektował pomnik Tadeusza Kościuszki dla Jasła. Postać Tadeusza Kościuszki w mundurze generalskim została wykuta w wapieniu i ustawiona na wysokim piaskowcowym cokole w parku miejskim. Pomnik ogrodzono słupami połączonymi żeliwnymi łańcuchami. Uroczyste odsłonięcie odbyło się 3 września 1899 roku. Gipsowy model tego pomnika znajduje się w zbiorach lwowskiej Galerii Sztuki. Tadeusz Barącz w latach 1903–1904 kontynuował projektowanie wielofigurowych pomników o tematyce patriotycznej, mianowicie pomnik Powstańców Styczniowych, pomnik Konstytucji 3-go Maja, konny pomnik Tadeusza Kościuszki. O tym pomniku „Słowo Polskie” pisało w nekrologu T. Barącza dnia 13 marca 1905 roku: „W zeszłym roku (1904) wykonał Barącz projekt na pomnik Kościuszki we Lwowie i alegoryczną grupę przedstawiającą Konstytucję 3-go Maja, które w kołach znawców przyjęte zostały z uznaniem. Projekt pomnika Kościuszki przedstawia Kościuszkę na koniu z szablą w prawicy usiłującego powstrzymać rwącego się rumaka. Podstawę zdobi szereg postaci alegorycznych”.
Opisane projekty nigdy nie zostały zrealizowane. W 1902 roku inny lwowski artysta rzeźbiarz Julian Markowski wykonał pomnik Tadeusza Kościuszki dla Sanoka, ustawiony w parku obok zamku (starostwa), który kompozycją przypominał jego pomnik Jana Kilińskiego w Stryjskim parku we Lwowie. Według współczesnego lwowskiego profesora Jurija Biriulowa, Markowski według wzoru lwowskiego pomnika Jana Kilińskiego… „wykonał jeszcze projekt pomnika Kilińskiego w Stryju (1898 r. nie przyjęty do realizacji) oraz podobny pomnik Kościuszki w Sanoku (1902 r.)”. Jurij Biriulow uważa, że na początku XX wieku drobiazgowy realizm tych pomników i pewna pompatyczność były przyjmowane we Lwowie już jako anachroniczne. Pomnik w Sanoku w 1940 roku zniszczony przez okupantów hitlerowskichzostał odbudowany w latach powojennych. Kolejny pomnik bohatera narodowego Tadeusza Kościuszki stanął w Samborze na placu 3-go Maja w październiku 1906 roku z inicjatywy Towarzystwa „Sokół” przed siedzibą Towarzystwa. Projekt pomnika został wykonany również przez profesora Tadeusza Błotnickiego, znanego rzeźbiarza lwowskiego. Odsłonięcie pomnika było wielką uroczystością dla całego powiatowego miasta. Z tego wydarzenia lwowskie i krakowskie czasopisma również umieściły dokładne sprawozdania. Na przykład, „Nasz Kraj” w podniosłym reportażu pisał: „Na ziemi samborskiej, na tej pięknej, bogatej ziemi, wzniesiony został na cześć wielkiego bojownika wolności, co nie z soli, ani roli wyrósł, ale z tego, co boli i całe swe życie i wszystkie siły Ojczyźnie świętej oddał na usługi. I dobrze się stało, że ten pierwszy pomnik Ziemia samborska Kościuszce postawiła. Bo będzie w nim miała drogowskaz na długie lata przyszłego życia narodowego, bo będzie w nim znachodzić pokrzepienie i moc w walce o prawa narodu i prawa ludu. Pomnik Tadeusza Kościuszki w Samborze dzieło dłuta znanego artysty-rzeźbiarza Tadeusza Błotnickiego jest owocem wielkiego talentu i przedstawia się w całości nadzwyczaj dodatnio. Figura Tadeusza Kościuszki, wykuta w białym kamieniu piszczowskim, wysoka na 2,1 metra, przedstawia go w chłopskiej, tak przezeń ukochanej, sukmanie, w chwili składania przysięgi na Rynku krakowskim. Lewą ręką przyciska miecz do piersi, prawa lekko w górę wzniesiona. Z całej postaci, zwłaszcza zaś z szlachetnych rysów twarzy, bije zapał i święty ogień miłości Ojczyzny. Postać Tadeusza Kościuszki wznosi się na wysokim czterograniastym postumencie, z napisem z trzech stron: „Ziemia Samborska – Tadeuszowi Kościuszce – w r.p. 1906”.
Od tyłu – herb miasta Sambora. Postument oparty na szerokiej owalnej ławicy, zakończonej pilonami z herbami Orła i Pogoni. Cała ta część architektoniczna wykonana z kamienia polańskiego, utrzymana jest w stylu umiarkowanej secesji. Uroczystość odsłonięcia tego pomnika odbyła się 16 bm. W dniu tym Sambor przybrał odświętne szaty. Miasto było ogromnie ożywione i wiło się od tysięcznej rzeszy polskiego ludu wiejskiego, co ściągnął w swych barwnych, pięknych strojach ze wszystkich stron Ziemi samborskiej. Najwięcej przyczynił się do podniesienia nastroju oddział kosynierów, złożony z pięćdziesięciu włościan z Czuchni i Olszanika. Uroczystość miała przebieg poważny i spokojny. Po uroczystym nabożeństwie w farze, ruszyli uczestnicy pochodem ku placowi 3-go Maja, na którym wznosi się pomnik. Tam wygłoszono kilka przemówień, z których zwłaszcza mowa przedstawiciela młodzieży, pełna zapału i życia, wywarła niezatarte wrażenie. Spotęgowało się ono podczas hołdu, jaki po odsłonięciu złożyła Naczelnikowi młódź szkolna i lud, obrzucając cały pomnik barwnym kwieciem. Zakończeniem uroczystego dnia było przedstawienie „Kościuszko pod Racławicami” w Sali samborskiego Sokoła”. „Nasz Kraj” podał na swoich łamach również krótki życiorys autora pomnika artysty-rzeźbiarza Tadeusza Błotnickiego, wyliczył jego najważniejsze dzieła i umieścił jego zdjęcie.
Niestety w czasie I wojny światowej pomnik Tadeusza Kościuszki w Samborze został zniszczony, W latach 20. lwowski rzeźbiarz Andrzej Albrycht wykonał rekonstrukcję pomnika. Ale i ten pomnik nie przeżył trudnych czasów tym razem II wojny światowej. W 1910 roku powstał pomnik Tadeusza Kościuszki we wsi Jeziorka (Ziemia Stanisławowska). Na postumencie naśladującym bloki skalne stanęło popiersie bohatera narodowego. W kamieniu pomnik odkuł 20-letni uczeń lwowskiej Szkoły Przemysłowej Józef Starzyński, późniejszy znany i ceniony rzeźbiarz (między innymi autor heraldycznych lwów na Cmentarzu Orląt). Razem z nim przy wykonaniu pomnika pracował Emanuel Huber, jego kolega z Szkoły Przemysłowej.
Był to pierwszy pomnik Kościuszki na Ziemi Stanisławowskiej. Na uroczystość poświęcenia pomnika przyjechało sporo gości ze Stanisławowa i okolicznych wiosek. „Kurier Stanisławowski” donosił: „Wielkim świętem narodowym był dzień 28 sierpnia dla wsi Jeziorka, również Stanisławowa i całej okolicy. Oto tego dnia dzięki ofiarności dwóch uczniów lwowskiej Szkoły Przemysłowej Starzyńskiego i Huberta, odbyło się w Jeziorku poświęcenie pomnika Kościuszki, którego popiersie uczniowie owi dla Jeziorka ofiarowali. Mimo wielkiej słoty, zjechało się na uroczystość tę wiele osób ze Stanisławowa i okolicy. Przybyli delegacje stanisławowskiego i kilku innych kół T.S.L., wielu włościan z sąsiednich i dalszych wsi i miasteczek. W dalszym ciągu przybyły drużyny Sokołów, z Jezupola pod wodzą swego prezesa Władysława hr. Dzieduszyckiego, straż pożarna ochotnicza ze Stanisławowa, orkiestra Towarzystwa im. Jana Kilińskiego. Uroczystość rozpoczęła się nabożeństwem w miejscowej kaplicy. Po mszy świętej ruszył pochód z muzyką na czele pod pomnik… Pomnik w Jeziorku skromny, lecz piękny. Na podwyższeniu naśladującym złom kamieni spoczywa popiersie Naczelnika”.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 11 (447), 14 – 27 czerwca 2024
