W powstaniu styczniowym udział brali ludzie różnych stanów i pokoleń. Po upadku powstania wielu z nich wyjechało na emigrację, wielu zaś znalazło schronienie w Galicji, w tym w jej stolicy Lwowie. Przed młodymi ludźmi było jeszcze całe życie, niektórzy z sukcesem działali w różnych zawodach. Byli wśród nich architekci, naukowcy, przedsiębiorcy, politycy, osoby duchowne. Wspomnijmy o losach kilku z nich, pochowanych na lwowskim Cmentarzu Łyczakowskim.
Tak się stało, że dwóch z 635 powstańców styczniowych pochowanych na Cmentarzu Łyczakowskim zmarło w jednym dniu, mianowicie 13 marca 1924 roku – Apolinary Sokołowski (1842-1924) i Stanisław Prus Niemczynowski (1839-1924). Pierwszy był skromnym urzędnikiem w redakcji „Gazety Lwowskiej”, drugi – znanym działaczem społecznym, radnym miejskim, posłem do parlamentu wiedeńskiego. Obydwaj byli gorącymi patriotami i aktywnymi wojownikami o niepodległość Ojczyzny.
O śmierci Apolinarego Sokołowskiego 16 marca 1924 roku „Kurier Lwowski” umieścił tylko krótką notatkę „Z żałobnej karty” w kronice miejskiej. Czytamy w niej, że Apolinary Sokołowski zmarł w 82 roku życia. Służył jako szeregowiec w oddziale Horodyńskiego i walczył pod Radziwiłłowem. Po powstaniu osiadł we Lwowie. Przez długie lata pracował w administracji „Gazety Lwowskiej”. Brał żywy udział w działalności Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego 1863/64. Miał dobry głos, śpiewał w chórach lwowskiego Towarzystwa muzycznego i „Lutni”. Trzeba podkreślić, że owe obydwa zespoły muzyczne prowadziły aktywną działalność patriotyczną. Apolinary Sokołowski został pochowany wśród pobratymców na „Górce powstańców 1863/64 r.”. Grób jego znajduje się w rządzie XVII i oznaczony jak większość grobów powstańczych skromnym krzyżem żelaznym. Warto pamiętać, iż „Górka powstańców 1863/64” jest największym cmentarzem weteranów powstania styczniowego z lat 1863-1864.
Stanisław Prus Niemczynowski został pochowany w rodzinnym grobowcu na polu nr 2 w reprezentacyjnej części Cmentarza Łyczakowskiego. W nekrologu m.in. czytamy: „Stanisław Prus J. Niemczynowski, kapitan Wojsk Polskich z roku 1863/64 odznaczony krzyżem „Virtuti Militari”, obywatel miasta Lwowa, etc. etc. przeżywszy lat 85 zmarł dnia 13 marca 1924 roku. Obrzęd pogrzebowy odbędzie się dnia 15 marca 1924 r. o godzinie 11-tej rano z domu żałoby przy ul. Pułaskiego do grobowca rodzinnego na Cmentarzu Łyczakowskim. Nabożeństwo żałobne odbędzie się dnia 27 marca br. w Bazylice arcykatedralnej o godz. 12 w południe”.
Jego pogrzeb był wielką manifestacją narodową i podkreśleniem zasług dla Ojczyzny i rodzinnego Lwowa. W artykule z dnia 19 marca 1924 r. „Wiek Nowy” nazwał Stanisława Niemczynowskiego seniorem mieszczaństwa lwowskiego, jedną z najszanowniejszych i najbardziej popularnych osobistości Lwowa. „Jego sędziwa postać w polskim stroju przypominała młodszym pokoleniom czasy dawne, przeszłość Lwowa, bujne i gorące czasy walk o wolność narodu i swobodę życia polskiego w byłej Galicji”. W relacji z jego pogrzebu czytamy: „Pogrzeb śp. Stanisława Niemczynowskiego odbył się w niedzielę 15 bm., a był piękną manifestacją mieszczaństwa i całej polskiej ludności Lwowa, złożoną w hołdzie temu, co był świetnym, czystym typem polskiego mieszczanina – patrioty. Kompania honorowa wojsk polskich, prowadzona przez kapitana, z muzyką wojskową, odprowadziła na cmentarz zwłoki dzielnego kapitana wojsk powstańczych. Mieszczaństwo lwowskie zjawiło się w imponującej liczbie, a więc wszystkie cechy i korporacje ze sztandarami. Rada miasta Lwowa z prezydentem Józefem Neumannem na czele, Izba Rękodzielnicza, Izba Handlowa i Przemysłowa, kupiectwo, rzesze rzemieślników i rękodzielników, wojskowi, bardzo wielu reprezentantów wszelkich warstw ludności. Śp. Zmarłego żegnali: imieniem Rady miasta, Izby handlowej i mieszczaństwa, radca Bolesław Lewicki, a imieniem Izby Rękodzielniczej jej prezes Józef Schirmer. Cześć pamięci zasłużonego obywatela i czcigodnego żołnierza-patrioty”.
Stanisław Prus Niemczynowski urodził się w 1839 roku we Lwowie. Pochodził z rodziny ziemiańskiej, lecz już w młodym wieku wybrał dla siebie zawód krawca, zaś jako patriota polski brał aktywny udział w tajnych organizacjach politycznych, dążących do odrodzenia państwa polskiego i przygotowujących się do walki za wolność Ojczyzny. Kiedy wybuchło powstanie styczniowe, przedostał się przez granicę austriacko-rosyjską i wstąpił w szeregi powstańcze. Walczył w oddziałach generała Dionizego Czachowskiego, Andrzeja Łopackiego i Ćwieka. Walczył mężnie i dzielnie, i na polu walki awansował z podoficera (kaprala) na kapitana. Brał udział w przeszło 30 bitwach i potyczkach z oddziałami armii rosyjskiej. W jednej z nich dostał ciężkiej kontuzji głowy i jako skutek – zapalenia oczu i częściowej utraty wzroku. Musiał jako inwalida wracać do Lwowa.
Odzyskawszy zdrowie założył pierwszorzędny, renomowany zakład krawiecki i sklep. Po wprowadzeniu w Austro-Węgrzech nowej konstytucji, zaś w Galicji autonomii, a we Lwowie samorządu miejskiego, Stanisław Niemczynowski aktywnie włączył się w życie społeczne miasta i działalność polityczną, wziął się do czynnej owocnej pracy obywatelskiej, w której dzięki wielkiej inteligencji i zaletom serca wybił się wnet na czoło patriotycznych rzesz rękodzielników lwowskich. Był jednym z głównych inicjatorów założenia Stowarzyszenia rękodzielników „Gwiazda” (1868 rok), które nie tylko wspierało rozwój rzemiosła, lecz miało wyraźny charakter patriotyczny. Był Stanisław Niemczynowski też współzałożycielem, a w latach 1884-1907 prezesem Izby Rękodzielniczej we Lwowie i autorem jej statutu. Współpracował przy organizacji lwowskiej Izby Przemysłowo-Handlowej i Korporacji krawieckiej, we władzach których też udzielał się aktywnie. Jak pisał „Kurier Lwowski”, Stanisław Niemczynowski był „nieugięty w swych przekonaniach demokratycznych, lubił prawdę i mówił prawdę w oczy tym, co zapominali o obowiązkach narodowych i obywatelskich. Zjednywało mu to szeregi wielbicieli i zwolenników, ale i wrogów miał wśród swoich. Nie zrażał się tym i nie starał zjednywać małodusznych”.
W roku 1871 został wybrany do lwowskiej Rady Miejskiej i zasiadał w niej do roku 1896. Był członkiem Wydziału Szkolnego, wspierał rozwój szkolnictwa zawodowego. W latach 1887-1891 był wybrany do austriackiej Rady Państwa w Wiedniu z ramienia lwowskiej Izby Przemysłowo-Handlowej. W Radzie Miejskiej działał inicjatywnie, należał m.in. do inicjatorów stworzenia miejskiego Muzeum Przemysłowego. „Kurier Lwowski” przypomniał też, że „głównie inicjatywie i zabiegom Stanisława Niemczynowskiego mamy do zawdzięczenia stworzenie w latach 1876-1877 w debrach przedmieścia stryjskiego bardzo pięknego parku (powstałego w znacznej mierze na jego gruntach, które podarował miastu), zwanego parkiem Kilińskiego (obecnie park Stryjski)”.
Był też inicjatorem budowy na terenie parku pomnika pułkownika Jana Kilińskiego. Stanisław Niemczynowski stał na czele komitetu budowy pomnika, zaś dla realizacji pomysłu zaprosił artystę rzeźbiarza Juliana Markowskiego, również powstańca z lat 1863/64. Nad pomnikiem Jana Kilińskiego Markowski z pomocnikami pracował przez siedem lat. Po akceptacji w 1888 roku przez radę miejską gipsowego modelu pomnika, przywieziono do Lwowa olbrzymi nieobrobiony głaz o wymiarach 5,5 metra. „Dziennik Polski” dokładnie opisał transportowanie tego głazu do parku: „Ciągnęło osiem par wołów przez całe miasto olbrzymi kamień, przeznaczony na pomnik, i po tygodniu rozmaitych przygód dowlokło go na miejsce przeznaczenia”. Tę ogromną bryłę kamienną J. Markowski obrabiał wprost w parku. Niemczynowski chciał ustawić pomnik w 1894 roku na otwarcie Galicyjskiej Wystawy Krajowej. Lecz brak funduszy zatrzymał nieco realizacje tego planu. Wykonanie postaci bohaterskiego pułkownika w pełny wzrost zakończono i ustawiono dopiero we wrześniu 1895 roku. Tymczasem Niemczynowski organizował wyjazd delegacji ze Lwowa do Trzemieszna w Wielkopolsce, rodzinnej miejscowości Jana Kilińskiego (wtedy w zaborze pruskim) i pobranie ziemi, którą przywieziono do Lwowa i uroczyście złożono w piedestale pomnika.
Szeroko znaną była działalność społeczna Stanisława Niemczynowskiego. Był on aktywnym członkiem Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego 1863/64, członkiem wielu komitetów jubileuszowych powstań listopadowego i styczniowego. Stojąc na czele Stowarzyszenia „Skała” uczestniczył w każdej uroczystości patriotycznej we Lwowie, w każdym pogrzebie weteranów powstania. W 1890 roku był członkiem delegacji lwowskiej na pogrzebie Adama Mickiewicza w Krakowie. Jako radny miejski wystąpił z inicjatywą zamknięcia więzienia śledczego na ul. Batorego i więzienia „Brygidki” przy Kazimierzowskiej i przeniesienia tych zakładów poza miasto. Inicjatywa dotycząca dawnych „Brygidek” nie była zrealizowana, jest aktualna również obecnie. Lwowski „Wiek Nowy” pisał, że „praca śp. Stanisława Niemczynowskiego wszędzie była wydatna i pożyteczna, a jego zdecydowane przekonania demokratyczne, jego nieugiętność charakteru i miłość prawdy jednały mu powszechny szacunek i poważanie”.
Wiek i choroba oczu zmusiły S. Niemczynowskiego do usunięcia się od pracy zawodowej i publicznej w Radzie miejskiej. Zwinął swój pierwszorzędny zakład krawiecki i złożył piastowany mandat radnego. Zasługi Niemczynowskiego zostały docenione przez władze niepodległej Rzeczypospolitej – w czerwcu 1923 roku kapitan Stanisław Niemczynowski został odznaczony srebrnym krzyżem Orderu wojennego „Virtuti Militari”, który uroczyście odebrał w grupie innych weteranów 10 czerwca 1923 roku na placu Św. Ducha we Lwowie przy dźwiękach hymnu narodowego. Dekoracji weteranów dokonał generał Władysław Jędrzejewski, dowódca Okręgu Korpusu VI we Lwowie. Grała orkiestra 19 pułku piechoty. Potem nastąpiła defilada przedstawicieli garnizonu lwowskiego, też wychowanków szkoły kadeckiej. Uroczyste nabożeństwo odprawiono w garnizonowej świątyni oo. Jezuitów.
Zasłużony weteran Stanisław herbu Prus Niemczynowski został pochowany w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Łyczakowskim. Według ksiąg cmentarnych, w tymże grobowcu pochowano m.in. jego małżonkę Anielę z Pożakowskich (1854-1916), teściową Paulinę Pożakowską (zm. 27.07.1894) i synów Mieczysława (1873-1909), nadinżyniera kolejowego, i Emila Janusza (1877-1921). Nad grobowcem ustawiono pomnik z szarego granitu wykonany w zakładach firmy kamieniarskiej „Leopold Schimser”. Wysoki cokół zwieńczono wysoką strzaskaną kolumną. Napisy inskrypcyjne umieszczono na wszystkich czterech stronach cokołu.
Jurij Smirnow
Groby powstańców styczniowych na Cmentarzu Łyczakowskim. Część 1
