Po mszy świętej za duszę Juliusza Słowackiego, a także zmarłych uczestników XXV edycji Dialogu dwóch Kultur, po uroczystościach, sesjach naukowych, ciekawych prezentacjach artystycznych w Krzemieńcu, które odbyły się w dniach 4–6 września przy pięknej, słonecznej pogodzie, druga cześć spotkań Dialogu Dwóch Kultur przebiegała w tym roku 9–13 września w Polsce w wielu miejscowościach: w Lublinie, Nałęczowie, Puławach, Sulejówku, Warszawie, Żelazowej Woli.
Na program złożyły się: sesje zabytkoznawcze, koncerty, spotkania literackie, prezentacje nowych książek oraz sesje naukowe historyków, literaturoznawców, jak również muzealników, pokazy filmowe. Tradycyjnie już jedna z sesji literackich odbyła się w Domu Literatury w Warszawie, usytuowanym w centrum stolicy tuż obok Zamku Królewskiego. Ten okazały gmach jest bowiem siedzibą Zarządu Głównego Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, współorganizatora od wielu lat tych wydarzeń.
Fot. Elżbieta Nawrocka
Inauguracyjne spotkanie odbyło sięw mieście Unii Lubelskiej, w modrzewiowym dworku Muzeum Wincentego Pola – poety i pisarza późnego romantyzmu, znawcy i piewcy dawnych Kresów. Rozpoczęły je wystąpienia: Svitłany Bajtaliuk, dyrektorki Wydziału Kultury w Tarnopolskim Urzędzie Wojewódzkim, Tamary Sieniny, dyrektorki Muzeum Juliusza Słowackiego w Krzemieńcu, Mariusza Olbromskiego, twórcy i współorganizatora Dialogu Dwóch Kultur, jak również prof. Grzegorza Nowika, wicedyrektora ds. naukowych Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. Głos zabrał również Mykoła Matwijuk, wiceburmistrz Krzemieńca.
Wykład inauguracyjny zaprezentował poeta i krytyk literacki, redaktor lubelskiego „Akcentu” Waldemar Michalski. Mówił interesująco na temat „Wołyń w życiu i twórczości Józefa Czechowicza”. Tak się złożyło, że wykład ten został wygłoszony w kolejną rocznicę śmierci poety, który zginął w Lublinie w czasie bombardowania miasta przez hitlerowców w dniu 9 września 1939 roku. Stał się zatem swoistego rodzaju hołdem dla tego najwybitniejszego poety Lublina, współtwórcy tak zwanej „drugiej awangardy”, a zarazem Poetyckiej Grupy Wołyń. Waldemar Michalski wskazał na rozliczne wątki w twórczości autora „modlitwy żałobnej” związane z jego fascynacjami krajobrazem wołyńskim i jego mieszkańcami. Poeta mieszkał wiele lat na Wołyniu, znał ten region bardzo dobrze. Ogromnie interesująco zaprezentował pełne bezcennych pamiątek Muzeum Wincentego Pola znawca twórczości autora „Mohorta”, a zarazem kierownik tej instytucji Wiktor Kowalczyk, który wygłosił wykład „Wincenty Pol, a Kresy”. Wystąpienia te ubogaciła prezentacja zwięzłych wierszy przez poetę lubelskiego Stanisława Kierońskiego z jego tomu „Cztery pory życia”. Treść wielu klarownych w swym przesłaniu utworów nawiązywała do obecnej sytuacji na Ukrainie.
Fot. Elżbieta Nawrocka
Dalsza nasza peregrynacja wiodła do pobliskiego Nałęczowa, gdzie w Muzeum Bolesława Prusa dr Joanna Wiśniewska przedstawiła refleksje „Obcy czy swoi? Bolesław Prus, a Rosja”, po czym w pobliskiej Chacie Żeromskiego prof. dr hab. Monika Gabryś-Sławińska, kierowniczka tego muzeum i znawczyni twórczości autora „Popiołów” z pasją i znawstwem przekazała nam informacje o wartości i dziejach zachowanych tam w całości, jak za życia pisarza, zbiorów. Podczas dalszej podróży wszystkich zafascynował Zespół Rezydencyjny Książąt Czartoryskich w Puławach zarówno pięknym i rozległym parkiem, majestatem obiektów, jak i bezcennymi zabytkami zgromadzonymi w pałacowych wnętrzach. To tam właśnie w tragicznym czasie zaborów księżna Izabela Czartoryska, a także jej mąż książę Adam Czartoryski, generał ziem podolskich, zgromadzili olbrzymią bibliotekę, tam stworzyli prężny ośrodek kultury i nauki promieniujący na cały kraj. To miejsce poprzez nagromadzenie narodowych pamiątek przez księżnę Izabelę stało się też kolebką polskiego muzealnictwa. Szczególnymi miejscami ich przechowywania była Świątynia Sybilli i Dom Gotycki.
Następnego dnia w nowoczesnym gmachu Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, zaprojektowanym przez Krzysztofa Jaraczewskiego, wnuka Marszałka i pierwszego dyrektora tej instytucji, ongiś uczestnika spotkań Dialogu Dwóch Kultur w Krzemieńcu, odbyły się dwie sesje naukowe, historyczna „Rosja, Moskwa i Moskale w historiografii Polski i Ukrainy” oraz literacka zatytułowana: „Imperium zła w literackich dziełach polskich i ukraińskich”. Obie w sposób dobitny ukazały odwieczne dążenia Rosji do podboju wciąż nowych ziem, zagarnięcia wolności wielu narodom, przy zastosowaniu różnych metod, wojny, intryg, podstępów, budowania do tego celu przeróżnych uzasadnień w postaci utrwalanych mitów o czym mówił w wykładzie rozpoczynającym sesję historyczną „Mity imperialne Rosji” prof. Grzegorz Nowik. Inną z omawianych metod przedstawiła prof. dr hab. Aleksandra Leinwand, z Instytutu Historii PAN oraz Instytutu Lwowskiego w wystąpieniu: „Odwieczna superbroń Rosji. Propaganda, kłamstwo, dezinformacja, manipulacja.” Podobną tematykę przedstawił prof. dr hab. Viachaslau Shved, z Uniwersytetu Warszawskiego snując swe refleksje na temat: „Historiografia polska o agresji Rosji przeciwko Polsce, Białorusi i Ukrainie w końcu XVIII – pierwszej połowie XIX wieku”. Prof. dr hab. Anna Kapustian, Krzemieńczuckiego Narodowego Uniwersytetu im. Mychajła Ostrogskiego podzieliła się z uczestnikami wynikami swych badań na temat: „Komunistyczna „kontrola polityczna” nad Polskim Instytutem Edukacji Społecznej w latach trzydziestych XX wieku”.
Trudno tematykę i treść wszystkich wygłoszonych wykładów choćby lapidarnie opisać, bo w części historycznej wygłoszono ich tego dnia trzynaście, a w części literackiej jedenaście. Jeśli chodzi o sesje literacką to wspomnę jedynie, że rozpoczął ją dr Jan Musiał z Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu, reflektując na temat: „Sowiety w literaturze polskiej. Retrospekcja nieoczekiwanie odległa”. Reprezentująca Towarzystwo Naukowe im. Ignacego Jana Paderewskiego w Poznaniu dr Amelia Korzeniewska zobrazowała „Wątki rosyjskie w powojennym filmie polskim”. Po niej znakomita znawczyni literatury współczesnej prof. dr hab. Dorota Heck z Uniwersytetu Wrocławskiego temat: „Bronisław Wildstein wobec komunizmu”. Z kolei reprezentujący Instytut Iwana Franki NAN Ukrainy, prof. dr hab. Jewhen Nachlik przedstawił „Wizję Moskwy/Rosji w twórczości Szewczenki”, zaś prof. dr hab. Jan Wolski z Uniwersytetu Rzeszowskiego temat: „Wszechobecna natura i ludzie z pamięci. Wołyń Czesława Janczarskiego. Następnie dr hab. Wołodymyr Mykytiuk z Instytutu Badań nad Twórczością Iwana Franki „Genezę mentalnej skłonności Moskali do autorytaryzmu i despotycznego ustroju imperialnego w pracach historyczno-literackich Iwana Franki”. Dr hab. Józef Ruszar z Instytutu Myśli Józefa Tischnera w Krakowie nie mógł przybyć na konferecnje z powodów zdrowotnych, ale przesłał swe refleksje na temat: „Tadeusz Nowak. Bezbożna religia bolszewików”.
Nadto tego dnia miały też miejsce prezentacje nowych książek naukowych: dr Urszula Olbromska, mówiła o swym dziele „O pamięci w kamieniu wyrytej… Polskie mogiły na cmentarzach pogranicza polsko-ukraińskiego”, z kolei” Monika Piechowicz-Kruk reprezentująca Koło Lwowian w Londynie, omówiła książkę Ireny Wancerskiej „Lwów. Kolebka harcerstwa polskiego”, zaś prof. Dorota Heck z Uniwersytetu Wrocławskiego snuła refleksje o wydanych ostatnio wspomnieniach przedwojennego nauczyciela z Krzemieńca Czesława Kurka: „A kochasz Ty Polskę? Splątane nici nauczycielskiej drogi”. Tę część prezentacji zakończyła prof. dr hab. Walentyna Sobol z Uniwersytetu Warszawskiego, przedstawiając najnowszy numer „Studiów Polsko- ukraińskich”.
11 września uczestnicy XXV Dialogu Dwóch Kultur spotkali się w Narodowym Muzeum Etnograficznym, gdzie po powitaniu przez dyrektor dr Magdalenę Wróblewską, zwiedzili dwie interesujące wystawy: „Dwie dusze twórcy ludowego” oraz „Porządek rzeczy. Magazyn Piotra B. Szackiego”.
Fot. Elżbieta Nawrocka
Ogromnie istotny był zorganizowany tego dnia panel dyskusyjny: „XXV lat Dialogu Dwóch Kultur. Przeszłość – teraźniejszość – przyszłość” z udziałem: Heleny Haśkiewicz z Muzeum Juliusza Słowackiego w Krzemieńcu, prof. dr hab. Afanasija Łomakowycza, rektora Akademii Humanistyczno-Pedagogicznej im. Tarasa Szewczenki w Krzemieńcu, prof. dr hab. Grzegorza Nowika z Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku oraz Urszuli i Mariusza Olbromskich – twórców Dialogu Dwóch Kultur, Tamary Sieniny, dyrektorki Muzeum Juliusza Słowackiego w Krzemieńcu). Spotkanie prowadził dr Emil Noiński z Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. W dyskusji ukazano jak znaczący jest dorobek merytoryczny tych spotkań, a także jak ważną rolę odgrywa on wśród środowisk intelektualnych obu krajów. Jakże frapujący był dla wszystkich występ ukraińsko-białoruskiego zespołu śpiewaczego „Śpiewy spod mostu” z repertuarem pieśni z pogranicza trzech narodów, nieznanych dziś zupełnie. Dalszą część dnia wypełniły interdyscyplinarne sesje naukowe „Krzemieniec – miasto wielu kultur” oraz „Sąsiedzi Polski i Ukrainy – wspólne dziedzictwo kulturowena której wygłoszono piętnaście interesujących i bardzo różnorodnych tematycznie wykładów.
Ostatni dzień spotkań Dialogu Dwóch Kultur 12 września został poświęcony muzyce i literaturze. W godzinach przedpołudniowych uczestnicy zwiedzili Muzeum Fryderyka Chopina w miejscu jego urodzenia w Żelazowej Woli. W sali audiowizualnej wysłuchali koncertu utworów Fryderyka Chopina w interpretacji Marii Baka-Wilczek. Po raz pierwszy została zaprezentowana przez piszącego te słowa nowa książka poetycka „Album krzemieniecki”. Spotkanie prowadził redaktor i wydawca tego tomiku prof. Jan Wolski. Z kolei Natalia Belczenko, wybitna ukraińska poetka i tłumaczka z Kijowa, przedstawiła swe wiersze ze znakomitego tomu „Wilga”. Przejmującym tonem zabrzmiały też utwory Małgorzaty Borzeszkowskiej z tomu „Odłamki. Rok pierwszy”.
W godzinach popołudniowych obyła się w Domu Literatury w Warszawie sesja literacka „Romantyzm polski i ukraiński”. Zebranych powitał w imieniu pisarzy Piotr Holewiński, wiceprezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W imieniu dyrekcji Państwowego Instytutu Wydawniczego wystąpił redaktor Hubert Musiał, który przedstawił nową edycje „Dzieł zebranych” Juliusza Słowackiego w opracowaniu prof. Marka Troszyńskiego oraz mówił o książkach tematycznie związanych z Ukrainą, a wydanych w ciągu ostatnich 10 lat przez instytucję, którą reprezentował. Wszyscy uczestnicy spotkań otrzymali dzięki wielkiej życzliwości Dyrekcji PIW komplety wydań tych książek.
Trudno podsumować całość tych wydarzeń, obfitujących w szereg specjalnie na nie przygotowanych wystąpień artystycznych, literackich, bezcennych refleksji historycznych, muzealniczych, historyków i badaczy literatury, skupiających się na zagadnieniach i tematach przewodnich wymienionych sesji naukowych. Z całą pewnością był to czas dla wszystkich niezwykle intensywnej pracy, ubogacający wiedzę i horyzonty myślowe. Ale nie tylko – bo wszystkie wygłoszone wystąpienia naukowe znajdą się w roczniku pod tym samym tytułem co całość spotkań „Dialog Dwóch Kultur”, a wydawanym przez ostatnie lata przez Muzeum Józefa Piłsudskiego. Wydawnictwo jest rozprowadzane po obu stronach granic i może przyczynić się do poszerzenia wiedzy na omawiane tematy zarówno przez badaczy, jak i wśród szerokich rzesz zainteresowanych zagadnieniami, które omawiano w czasie licznych konferencji. A było ich łącznie pięć na których wygłoszono łącznie czterdzieści siedem wykładów. W tym czasie miały też miejsce dwa koncerty, cztery prezentacje wydawnictw naukowych, cztery prezentacje literackie oraz panel dyskusyjny. Łącznie obejrzano siedem muzeów i wystaw oraz dwa krótkie filmy także ten z pierwszej części spotkań pod tytułem „Ćwierć wieku Dialogu Dwóch Kultur. Krzemieniec 2025” zrealizowany przez Annę Gordijewską i Aleksandra Kuśnierza – dziennikarzy Kuriera Galicyjskiego.
Tak jak w Krzemieńcu całość wydarzeń zakończyła się podobnym akcentem, bo obie delegacje złożyły kwiaty także w stolicy pod pomnikiem Juliusza Słowackiego i Tarasa Szewczenki, oddając hołd tym, którzy walczyli sercem, myślą i słowem o wolność swych narodów.
Organizatorzy: Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Juliusza Słowackiego w Krzemieńcu, Akademia Humanistyczno-Pedagogiczna im. Tarasa Szewczenki w Krzemieńcu, Muzeum Fryderyka Chopina w Żelazowej Woli, Muzeum Dworek Wincentego Pola w Lublinie, Muzeum Bolesława Prusa w Nałęczowie, Muzeum Stefana Żeromskiego w Nałęczowie, Muzeum Czartoryskich w Puławach, Państwowy Instytut Wydawniczy. Stowarzyszenie Pisarzy Polskich.
Mariusz Olbromski
Tekst ukazał się w nr 18 (478), 30 września – 16 października 2025
