…Nasza wspólna karpacka rzecz…
Było to ponad dziesięć lat temu, 19 lutego 2016 roku. Tego dnia w warszawskiej „Harendzie” zebrało się kilkanaście osób i zadecydowało o utworzeniu nowego stowarzyszenia o nazwie „Res Carpathica”. Wkrótce potem, 16 lutego, w lokalu Instytutu Slawistyki PAN, odbyło się formalne zebranie założycielskie; uczestniczyło w nim 29 członków-założycieli.
Stowarzyszenie założyła grupa miłośników Karpat, często doskonale już je znająca, wytrawnych górskich wędrowców, ale też osób niemających takich doświadczeń, których pociągnęła idea działania na tym terenie. Tym bardziej, że od razu chodziło o cały obszar Karpat: poza Polską także góry ukraińskie, słowackie, rumuńskie, węgierskie i jeszcze dalsze, czeskie, nawet serbskie. Zdawało się, że sytuacja temu sprzyja, nie było przecież problemów z podróżami czy kontaktami międzynarodowymi. Motorem tej inicjatywy byli pasjonaci tacy jak Jan Skłodowski, przyszły prezes Stowarzyszenia, Darek Dyląg z Myślenic, Witek Grzesik z Warszawy, czy przewodnicy z Krakowa, mający, jak Aleksander Dymek, uprawnienia przewodnika rumuńskiego… Grupa prędko powiększyła się: z końcem roku 2025 było nas 88 osób w tym: 71 członków zwyczajnych, 7 honorowych i 8 wspierających. Przybyło wielu nowych zainteresowanych z różnych miejsc, kilka osób odeszło, niektórzy na zawsze. Członkowie pochodzą z kilku ośrodków: głównie są to Warszawa, Kraków, Przemyśl i Lublin, ale są także osoby z Wybrzeża, a nawet spoza Polski: z Francji, Litwy, Szwajcarii, Ukrainy i Stanów Zjednoczonych.
Już pierwszego roku zarysował się program i zamysł poszczególnych projektów: Warsztaty Rafajłowskie – sesje/spotkania historyków, etnografów, regionalistów, polonistów ze strony polskiej, ukraińskiej, i z innych krajów, Biesiady Karpackie – prezentacje i spotkania w wybranych miejscach, by się lepiej poznać, uczestniczyć w wycieczkach, zdobywać karpackie szczyty i zwiedzić okoliczny teren, ponadto inicjatywy wydawnicze i publicystyczne, program o nazwie „Mogiłę pradziada ocal od zapomnienia” – opieka nad ważnymi dla nas miejscami i grobami i wiele innych.
Dziesięć lat upłynęło prędko, ale przecież to czas, w którym zdarzyło się bardzo wiele: w Polsce, w Ukrainie i na świecie. W latach 2020–2023 mieliśmy stan epidemii. 24 lutego 2022 roku Rosja, eskalując wojnę trwającą już od 2014 roku rozpoczęła kolejny atak na Ukrainę. Ta wojna wciąż trwa i, mimo poświęcenia i skutecznego oporu Ukraińców, pochłania dużą liczbę ofiar i dezorganizuje życie w tym kraju. Wobec tych wydarzeń również działalność Stowarzyszenia musiała zmienić swój charakter i wiele z zamierzeń planowanych w Karpatach Wschodnich nie mogło doczekać się realizacji.
Spójrzmy jednak na to, co udało się dokonać:
Spotkania na Pokuciu – Warsztaty Rafajłowskie i inne spotkania międzynarodowe wystartowały pomyślnie. Pierwsze odbyły się 30 maja – 4 czerwca 2016 w Iwano-Frankiwsku (Stanisławowie) i Bystryci (Rafajłowej) w Ukrainie – we współpracy z Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego oraz Uniwersytetem Przykarpackim w Iwano-Frankiwsku (polskim partnerem była – Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie w Warszawie). W latach 2017–2018 odbyły się spotkania w ramach inicjatywy „Rarańcza”– sesja historyczna z udziałem historyków polskich i rumuńskich oraz z przedstawicielami tamtejszej wspólnoty polskiej. Kulminacją tych wydarzeń było umieszczenie dwujęzycznej tablicy pamiątkowej w Sygiecie Marmaroskim w Rumunii w 100. rocznicę przebicia się przez linię frontu austro-węgiersko-rosyjskiego części II Brygady Legionów Polskich i procesu w tym mieście internowanych polskich legionistów.W dniach 4–9 czerwca 2019 odbyła się międzynarodowa konferencja „Spotkania na Pokuciu 2019 –II Warsztaty Rafajłowskie” w Iwano-Frankiwsku (Ukraina) zorganizowane przez nasze Stowarzyszenie oraz Fundację Pomoc Polakom na Wschodzie, która sfinansowała całość przedsięwzięcia (ze środków Senatu RP). Konferencja otrzymała patronat naukowy Uniwersytetu Przykarpackiego w Iwano-Frankiwsku, patronat merytoryczny nad wydarzeniem objęła Akademia Ignatianum w Krakowie.Patronat honorowy nad konferencją objął Konsul Generalny RP we Lwowie, zaś patronat medialny – Kurier Galicyjski. Wygłoszonych zostało na niej 9 referatów polskich oraz 7 ukraińskich. Niestety, kolejne spotkania z tego cyklu nie odbyły się, zawieszone ze względu na toczącą się w Ukrainie wojnę.
Spotkania związane z Rumunią były kontynuowane, głównie w Berbeşti. W 2021 roku odbyło się kilka wydarzeń: w czerwcu przedstawiciele Stowarzyszenia (Dariusz Dyląg, Aleksander Dymek i Jan Skłodowski) wzięli udział, na zaproszenie mera gminy Giuleşti dr. Laurenţiu Batina, w miejscowych obchodach 100-lecia podpisania konwencji wojskowej z Rumunią oraz w spotkaniu na Stohu w Karpatach, przy „tripleksie” – znaku granicznym na trójstyku dawnych granic Polski, Rumunii i Czechosłowacji. Ukazał się też wydany tam pierwszy tom Rocznika Centrum Badań w Giuleşti (Anuarul Centrului de Cercetări), w którym znalazły się dwa teksty dwóch członków Stowarzyszenia (Dariusza Dyląga i Jana Skłodowskiego).
We wrześniu 2022 roku Stowarzyszenie „Res Carpathica”, na zaproszenie strony rumuńskiej (historyka dr. Laurenţiu Batina i mera gminy Giuleşti jako reprezentującego Centrum Badań Historyczno-Teologicznych Akademii Rumuńskiej), było współorganizatorem merytorycznym konferencji „Góry Marmaroszu – ich środowisko naturalne oraz przemiany historyczne i kulturalne”. Odbyło się wtedy międzynarodowe spotkanie konferencyjne (poza uczestnikami z Polski i Rumunii byli też goście z Wielkiej Brytanii) podczas którego czterej członkowie Stowarzyszenia „Res Carpathica” wygłosili tematyczne referaty. Teksty wystąpień referatowych zostały przekazane do edycji II tomu rocznika historycznego „Anuarul Centrului de Cercetări Giuleşti”. Następnie, z inicjatywy naszego Stowarzyszenia i przy realizacji Gospodarzy sympozjum, odbył się wyjazd krajoznawczy pojazdami terenowymi do podnóża Hnitesy (do historycznych rozrogów Wincentego Pola).
Na wniosek naszego Stowarzyszenia dr Batin odznaczony został medalem „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej za Granicą”, który otrzymał od Ministra Kultury i Dziedzictwa za wysiłki w upamiętnianiu w Berbeşti i Sygiecie Marmaroskim walk, ofiar i uwięzienia polskich legionistów w latach I wojny światowej.
Biesiady Karpackie Stowarzyszenia odbywają się regularnie, z dwiema wymuszonymi okolicznościami przerwami w okresie epidemii covidu. Pierwsza biesiada, w 2016 roku, odbyła się w Cyrhli k. Zakopanego , kolejne w Zawadce Rymanowskiej w Beskidzie Niskim (2017 rok), w Żegiestowie Zdroju nad Popradem (2018), w Słonnem nad Sanem (2019), w Zubrzycy Górnej na Orawie (2022), we wsi Maniowy nad Zalewem Czorsztyńskim (2023), w Sopotni Wielkiej w Beskidzie Żywieckim (2024) i w Nasicznem w Bieszczadach (2025). W sumie osiem takich spotkań, w każdym uczestniczyło po kilkudziesięciu uczestników i gości.
Udzielaliśmy się także we wszystkich edycjach festiwalu i spotkań poświęconych Bukowinie, które odbywały się w Dzierżoniowie, Iłowie, Jastrowie, i Campulung Moldovenesc. Nasza koleżanka Helena Krasowska jest współorganizatorką tej imprezy; nasze stowarzyszenie objęło ją swym patronatem.
Jest wśród nas grupa osób, które od kilku lat aktywnie opiekują się mogiłami na Pokuciu i w innych miejscach (Nadwórna, Zielona): wśród nich są Adam Gajewski, Wołodymyr Muszak i Jurij Muszak (Nadwórna), Dariusz Dyląg i Zygmunt Rowiński.
Także przez kilka lat prowadzone były prace remontowe dzwonnicy w Polanach Surowicznych w gminie Jaśliska. Jej odbudowę zakończono w 2022 roku. Przedsięwzięciem kierował nasz kolega Witold Grzesik, jego inicjator; kilka osób ze Stowarzyszenia wspierało go swoją pracą.
Jak wspomniano wyżej, w czasie wszystkich naszych karpackich biesiad odbywały się prezentacje związane z ich regionem i Karpatami. Spotkania na tematy górskie odbywają się również w ramach naszej Akademii Res Carpathica, w postaci spotkań w Centrum im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego w Warszawie – jest ich zwykle około 8 rocznie. Wiele z nich było wybitnie interesujących. Przykładowo, Ewa Chwałko opowiadała o swoich samotnych wyprawach górskich: jak zdobyła koronę Karpat, jak przeszła Góry Skandynawskie czy ostatnio Góry Pontyjskie. W jej ślady idzie nasza nowa członkini z Wilna – Krystyna Pietrusewicz.
8 sierpnia 2020 roku w kościele w Nadwórnej zawisła pamiątkowa tablica poświęcona ks. Józefowi Smaczniakowi, do 1941 roku proboszczowiw tej miejscowości, konspiratorowi w czasie okupacji, zamęczonemu w niemieckim więzieniu w Stanisławowie. Uroczystość odsłonięcia tablicy odbyła się w dniu 25 października 2020 roku. Została wykonana staraniem Stowarzyszenia „Res Carpathica” przy wsparciu finansowym Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego– w projekcie „Miejsca Pamięci narodowej za Granicą 2020” i z funduszów Stowarzyszenia.
Przy Stowarzyszeniu powstała Rada Naukowo-Programowa. (Nasze zaproszenie do Rady Naukowej przyjęły m.in osoby zza oceanu: dr Patrice Dabrowski z Harvard University (Boston, USA) i prof. Paul. R. Magocsi z University of Toronto (Toronto, Kanada)). Przy jej merytorycznym wsparciu powstał kolejny projekt – edycji „Rocznika Ludzi Karpat „Res Carpathica”. Wydane zostały już trzy tomy rocznika, bardzo dobrze przyjęte i ocenione przez środowisko związane z Karpatami. Bardzo wiele wysiłków w ostatnich latach koncentrowało się na tej działalności wydawniczej. Szczególnie zasłużyli się tu Jan Skłodowski, Dariusz Dyląg – redaktor naczelny oraz w początkowym okresie Jacek Wnuk. Uzyskanie środków na wydawnictwo, zapewnienie odpowiedniego poziomu publikacji oraz zorganizowanie samego wydania jest – przy obecnej sytuacji na rynku i skromnych możliwościach, którymi dysponuje Stowarzyszenie – wielkim wyzwaniem.
W 2025 roku Stowarzyszenie „Res Carpathica” otrzymało na 10. Międzynarodowym Konkursie „Najlepsze wydawnictwa o górach” podczas 28. Targów Książki w Krakowie Puchar Redaktora Naczelnego Wydawnictwa Karpaty za 2. tom naszego rocznika.
Kilka projektów wciąż czeka na realizację. Wśród nich plan odnowienia tradycji przedwojennego Marszu Zimowego „Huculskim Szlakiem II Brygady Legionów Polskich” (trasy Rafajłowa – Przełęcz Legionów – Worochta). Planuje się, że impreza ta, odbywająca się pod szyldem Stowarzyszenia “Res Carpathica” przy współpracy ze stroną ukraińską, zostanie zrealizowana, gdy zmienią się warunki i sytuacja w Ukrainie. Pomysłodawcą i koordynatorem jest kol. Dariusz Dyląg.
Podczas naszych spotkań towarzyszą nam wystawy, takie jak fotografii zrobionych przez: Jacka Wnuka, czy grafik poświęconych naszym górom wykonanych przez kolegę Jana Szarana. Ogłaszane były także konkursy fotograficzne na zdjęcia Karpat (takie jak w 2019 roku). Towarzyszą nam także śpiewy przy gitarach, keyboardach i fletach. Kilkakrotnie przygrywał nam zespół z udziałem Ewy Gaworskiej, Violetty Atayan, Mariana Orlikowskiego i Aleksandra Trąbczyńskiego.
W naszym Stowarzyszeniu jest kilka osób nie tylko piszących i komponujących piosenki – jak Ewa Gaworska, Violetta Atayan i Marian Orlikowski, ale autorów książek. Sam prezes – Jan Skłodowski wydał w ostatnich latach m.in. cykl bardzo interesujących pozycji dotyczących Kresów: o Zaleszczykach, Druskiennikach i Worochcie. Ewa Chwałko opisała swoje samotne wyprawy („Łuk Karpat. 84 dni samotnej wędrówki”, „Pod niebem obcych bogów. Samotne przejście Gór Skandynawskich”). Na naszych spotkaniach często bywa Stanisław Kryciński od dawna już opisujący rejony południowo-wschodniej Polski. Dariusz Dyląg interesuje się Vinzenzem, historią Towarzystwa Tatrzańskiego, opisał m.in. Orlą Perć, Gorgany i Beskid Myślenicki. Jarosław Krasnodębski wydał książki o losach ludności w Wilnie i Stanisławowie. Ewa Gaworska napisała książkę „Piosenki i rytmy czasu”. Andrzej Kaczorowski pisze o Kresach, o Bieszczadach i „Solidarności”, Piotr Strzałkowski – o Podlasiu, Tarnopolu, Niemczech i Szwecji. Nasi członkowie występowali w audycjach radiowych. To barwna i ciekawa grupa.
Informacje o nas można znaleźć w internecie. Nasza domena rescarpathica.eu i hosting RC’ są na serwerach umiejscowionych we Francji. Pełną obsługę informatyczną w tym zakresie zapewnił i przeprowadził z dużym nakładem pracy i czasu kol. Dariusz Dyląg. Prowadzony jest internetowy biuletyn Stowarzyszenia, działa też biblioteka.
Dziesięć lat minęło prędko. Oby najbliższy czas przyniósł nam sprawiedliwy pokój w Ukrainie i dalsze wspólne inicjatywy.
Karpaty, Karpaty – dalekie Karpaty…
Piotr Strzałkowski
Tekst ukazał się w nr 4 (488), 27 lutego – 16 marca 2026
