Józef Koffler obok Karola Szymanowskiego był najwybitniejszym polskim kompozytorem pierwszej połowy XX w. Odznaczył się też jako znany pedagog i autor artykułów o muzyce.
Urodził się w 1896 r. w Stryju. Pochodził z rodziny żydowskiej silnie zasymilowanej z kulturą polską. Do matury w 1914 r. mieszkał w galicyjskim Stryju. W latach 1914–1916, 1920–1923 studiował na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie w 1923 r. obronił pracę doktorską z zakresu muzykologii. Podczas studiów jako język ojczysty zadeklarował polski, jako wyznanie – mojżeszowe. Przerwa w edukacji wiązała się ze służbą w wojsku – najpierw w armii Austro-Węgier, od 1918 r. w Wojsku Polskim, w którym prawdopodobnie brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej.
W 1924 r. zamieszkał we Lwowie, stając się jedną z najważniejszych postaci życia muzycznego tego miasta i jedną z najciekawszych osobistości świata muzyki II Rzeczypospolitej. W latach 1924–1939 był znanym wykładowcą Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie, zatrudniony przez dyrektora Mieczysława Sołtysa. W konserwatorium tym jako jedynym w Polsce Koffler 1928 r. obejmował klasę kompozycji atonalnej (właściwej dla najbardziej nowoczesnej muzyki tego okresu). Do uczniów Kofflera należeli m.in. Czesław Halski (działał w Polskim Radiu we Lwowie, a następnie w Londynie), lwowski dyrygent Jakub Mund (zm. ok. 1942 r.), Roman Haubenstock-Ramati, wykładowca wiedeńskiej Hochschule für Musik und darstellende Kunst, a także pianista Zbigniew Szymonowicz, od 1956 r. wykładowca Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Łodzi. W latach 1930–1938 Koffler regularnie dojeżdżał ze Lwowa do Przemyśla (do 1939 r. podróż zajmowała zaledwie godzinę z kwadransem), gdzie był redaktorem miesięcznika „Orkiestra”, prenumerowanego w całej Polsce. Dawny adres redakcji w Przemyślu: ul. Smolki 11. Do dziś wiele tekstów czyta się z zainteresowaniem.
Koffler stał się znanym twórcą nowoczesnym, w wielu przypadkach awangardowym. Był autorem m.in. czterech symfonii (z 1930 r., 1933 r., i 1940 r.), 15 wariacji na orkiestrę, dwóch kwartetów smyczkowych, tria smyczkowego, utworów fortepianowych, w tym Sonatiny, Koncertu fortepianowego (z finałem w rytmie krakowiaka), kantaty Miłość (die Liebe) do słów św. Pawła z Listu do Koryntian, opracowania na fortepian zatytułowanego 40 polskich pieśni ludowych z ciekawą harmonizacją wielu znanych pieśni (np. Boże coś Polskę, Wśród nocnej ciszy, Miałeś chłopie złoty róg, Umarł Maciek, umarł, Ty pójdziesz górą, Pije Kuba). Utwory Kofflera przed 1939 r. były wykonywane głównie w Polsce, najczęściej we Lwowie w latach 1928–1939, gdzie dochodziło do wielu prawykonań, zwłaszcza w sali Polskiego Towarzystwa Muzycznego (obecnie gmach Filharmonii Lwowskiej). Na przykład w 1928 r. w Sielance Kofflerana orkiestrą dyrygował Adam Sołtys. Przed 1939 r. utwory Kofflera jedynie dwukrotnie zabrzmiały w Filharmonii Warszawskiej (w 1932 i 1936 r.). Bywały transmitowane przez Polskie Radio, w tym przez rozgłośnię lwowską. Ponadto, Koffler przed 1939 r. doczekał się międzynarodowej pozycji jako kompozytor, którego twórczość prezentowano w: Amsterdamie (1933), Londynie (1935, 1938), Pradze (1936), Oxfordzie (1936), Hadze (1932), Wiedniu (1935), Lublanie (1937), Luxemburgu (1937), Helsinkach (1934). Po wybuchu II wojny światowej, gdy Lwów znalazł się pod okupacją sowiecką, w 1940 r. jedną z symfonii Kofflera zaprezentowano w Kijowie.
Koffler prywatnie był mężem i ojcem. W 1929 r. w obecności rabina we Lwowie poślubił Różę z domu Roth. W 1936 r. urodził się ich syn Alban. W styczniu 1938 r. w uniwersyteckim kościele św. Mikołaja we Lwowie przyjęli chrzest w obrządku rzymskokatolickim. W 1941 r. Koffler w prywatnym liście pisał: „Wraz z żoną jesteśmy Polakami, wierzącymi i praktykującymi katolikami”. Do adresów Kofflera we Lwowie należała m.in. kamienica przy ówczesnej ul. Dąbczańskiej 7 (również ul. Cytadelna, po 1945 r. ul. Czajkowskiego 37, od niedawna znów ul. Cytadelna /Цитадельна), gdzie na parterze mieści się dziś restauracja „Kupol”.
Podczas pierwszej okupacji sowieckiej we Lwowie (1939–1941) Koffler został profesorem utworzonego przez nowe władze Lwowskiego Państwowego Konserwatorium. W czerwcu 1941 r., gdy we Lwowie zaczęła się okupacja niemiecka, Koffler mając pochodzenie żydowskie, coraz bardziej był narażony na aresztowanie przez Niemców, dla których wyznanie rzymskokatolickie rodziny Kofflerów nie miało żadnego znaczenia, zwłaszcza że mogli łatwo odnaleźć jego biogram np. w wydanym w 1937 r. Almanachu żydowskim. Koffler, choć nie czuł się zagrożony w zamieszkałej od czasów przedwojennych kamienicy we Lwowie, jak pisał w liście z grudnia 1941 r., ze względu na inne okoliczności znacznie bezpieczniej czułby się po zachodniej stronie Sanu. W 1942 r. znalazł się w Wieliczce, skąd w tym samym roku wraz z żoną i synem schronili się w okolicach Krosna. Tam w 1942 r. na dworcu kolejowym spotkała go szwagierka, widując do 1943 r. Podobno pojawiał się na mszy w kościele św. Marcina w Krościenku Wyżnym k. Krosna. Ostatecznie wraz z żoną i synem został aresztowany i zamordowany przez Niemców w 1943 lub 1944 r. Do dziś nie jest znane miejsce jego pochówku.
Wszelkich informacji o Józefie Kofflerze, jego życiu, działalności pedagogicznej, publicystycznej, twórczości kompozytorskiej można od niedawna dowiedzieć się za sprawą nowej strony internetowej opublikowanej przez Związek Kompozytorów Polskich. Miasto Lwów zostało opisane w działach: „Biografia”, „Kalendarium”, „Ludzie” oraz „Miejsca”. Adres strony: koffler.polmic.pl
Michał Piekarski
Tekst ukazał się w nr 7 (467), 15 – 28 kwietnia 2024
