Infrastruktura miejska Lwowa w 1939 r. Wodociągi i kanalizacja

Historia miejska w ostatnich latach cieszy się coraz większą popularnością. Badania obejmują bardzo szeroki zakres, począwszy od rozwoju urbanistycznego i dziejów architektury, poprzez zmiany zagospodarowania przestrzeni, aż po historię komunikacji miejskiej. Jednym z ciekawszych, choć dość mało znanych elementów historii miejskiej są dzieje infrastruktury. Przyjrzyjmy się zatem historii tego, czego na co dzień we Lwowie nie widać.

Lwowskie wodociągi w przededniu wybuchu wojny

W przededniu wybuchu wojny lwowska sieć wodociągowa składała się z dwóch głównych systemów – okrężnego oraz rozgałęźnego ze ślepymi zakończeniami poszczególnych odnóg. Zastosowanie podwójnego systemu wynikało zarówno z ukształtowania terenu, jak i też z zaszłości historycznych. Wybudowana jeszcze w czasach austriackich okrężna sieć wodociągowa obejmująca niżej położone tereny centrum miasta opierała się o główną „okrężną” magistralę o średnicy 600 mm, zasilaną dwoma wodociągami o średnicy 400 mm. Późniejsze inwestycje obejmujące wyżej położone dzielnice miasta działały w oparciu o system rozgałęzionych rurociągów o średnicach 300 i 400 mm, z bocznymi odgałęzieniami o średnicy rur od 200 do 80 mm na końcowych odcinkach. W początkach XX w. od magistrali ulicznych (rury od wewnątrz niklowane) przeprowadzono ponad 3 tys. podłączeń bezpośrednio do budynków.

Największym problemem Lwowa – miasta położonego na dziale wodnym, był brak wystarczającej ilości źródeł. W tym celu w 1928 r. włączono do eksploatacji nowy wodociąg z Wielkopola o długości 26 km dostarczający wodę do dotychczasowej głównej stacji pomp zasilającej miasto w Woli Dobrostańskiej. Dzięki zastosowaniu pomp odśrodkowych napędzanych maszyną parową zyskano w ten sposób dodatkowe 6,5 tys. m³ wody na dobę.

Po zwiększeniu poboru wody główny wodociąg magistralny był w stanie przesyłać do miasta 24 tys. m³ na dobę. Niestety przy ciśnieniu roboczym wynoszącym 10,5 atmosfer zaczęły pękać ołowiane uszczelnienia na łączeniu rur. Z tego też względu w 1928 r. wybudowano pośrednią stację pomp w Karaczynowie (20 km od Woli Dobrostańskiej). Nowa inwestycja pozwoliła zmniejszyć ciśnienie i poprawić efektywność tłoczenia wody, dzięki czemu moc wzrosła do 34 500 m³ na dobę. Zasilenie elektrycznej stacji pomp pośrednich doprowadzono z elektrowni na Persenkówce przy pomocy nowej linii wysokiego napięcia 30 tys. volt. Warto podkreślić, iż począwszy od 1930 r. zmieniono system poboru opłat za wodę – dotychczasowe ryczałty zaczęto sukcesywnie zastępować poprzez montaż liczników u odbiorców końcowych.

Po przyłączeniu przedmieść do Lwowa przed władzami miasta pojawił się ogromny problem związany z brakiem infrastruktury. W celu zapewnienia wystarczającej ilości wody na intensywnie zabudowywanych obszarach doraźnie montowano pompy ręczne oraz wykonywano lokalne odwierty. Sprawdzono również 60 istniejących studni, z czego 36 oczyszczono i zezwolono na ich eksploatację.

Szybki rozwój miasta wymagał pilnych inwestycji. Wody szczególnie brakowało na górnym Łyczakowie i na Nowym Lwowie. W 1932 r. w celu zwiększenia możliwości technicznych wybudowano wieże ciśnień na Nowym Lwowie i na ul. Pasiecznej oraz stacje pomp na ul. Łyczakowskiej i na ul. Janowskiej. W tym samym roku rozbudowano również stację pomp na ulicy Zielonej, gdzie zamontowano dwie nowe pompy z wyższym ciśnieniem roboczym (z automatyczną regulacją ciśnienia w sieci). Wybudowano również 2,6 km nowego wodociągu o średnicy 200 mm, który podawał wodę do wieży ciśnień na Nowym Lwowie. Podobnie postąpiono przy okazji budowy stacji pomp na Łyczakowskiej, skąd przeprowadzono 3,754 km rury o średnicy 150 mm do wierzy na Pasiecznej. (Dno wieży na wysokości 397,36 m n.p.m.)

W latach 30. XX w zwiększono pobór wody w Wielkopolu. Pociągnięto również wodociąg z Nahirjan (Porszna) do Persenkówki oraz z Malechowicz do Kulparkowa i do lotniska na Skniłowie. 13 km. Wybudowano też wieżę ciśnień dla szpitala psychiatrycznego na Kulparkowie.

Sieć wodociągowa Lwowa ulegała stałej rozbudowie i modernizacji. Największe inwestycje w infrastrukturę rozpoczęły się w połowie lat 30. XX w. W latach 1934–1935 zelektryfikowano kluczową stację pomp w Woli Dobrostańskiej, gdzie wysłużone maszyny parowe zastąpiono dwiema nowoczesnymi pompami odśrodkowymi. Dla zasilania urządzeń wybudowano stację transformatorową oraz linię wysokiego napięcia prowadzącą ze Lwowa przez Gródek Jagielloński. W 1936 r. we Lwowie oddano do użytku nowy zbiornik dla strefy niższej o objętości 12 tys. m³ (konstrukcja betonowa, częściowo żelbetowa). Uzupełnieniem wodociągu centralnego było siedem tzw. „starych wodociągów”, w których woda spływała grawitacyjnie z podnóża wzgórz otaczających miasto – zasilano nimi publiczne źródła oraz wodotryski – 1500 m³ na dobę.

W ramach uzupełnienia sieci wodociągowej w przyłączonych do miasta dzielnicach jako tymczasowe rozwiązanie umożliwiające dostęp do wody (przed planowaną na kolejne lata budową sieci wodociągowej) budowano studnie (ujęcia wentylacyjne) oraz ręczne pompy miejskie pobierające wodę z ujęć lokalnych. W latach 1934–1939 wybudowano 283 ujęcia wentylacyjne oraz 246 pomp ręcznych. Koszt inwestycji wyniósł blisko 1 mln. zł.

W 1939 r. planowano rozpoczęcie budowy nowego wodociągu Kamianobród – Lwów. Szacowany koszt inwestycji miał wynieść 8 mln 32 tys. zł. W budżecie miejskim na pierwszy etap wydzielono 2 mln 25 tys. zł.

Według oficjalnych danych w 1938 r. ogólna długość sieci wodociągowej wynosiła 202,5 km, a średnie zużycie wody na dobę w latach 1937/1938 osiągało 23 785 m³, (maksymalne zużycie 31 252 m³).

Kanalizacja i system oczyszczania miasta

Początki budowy lwowskiej kanalizacji sięgają lat 70. XIX wieku, jednakże największy rozwój infrastruktury służącej do odprowadzania ścieków przypadł na lata 90., kiedy to zdecydowano się na zabudowanie płynącej przez miasto rzeczki Pełtew. Stworzony w 1910 r. kompleksowy plan kanalizacji Lwowa nie zakładał powiększania miasta, co przyniosło w późniejszym okresie znaczące komplikacje. Poważnym problemem był również fakt położenia Lwowa na dziale wodnym. Większość nieczystości odprowadzano do Pełtwy, jednakże dzielnice takie jak Lewandówka, Sygnówka i Bogdanówka znalazły się w zlewisku rzeczki Wereszczycy, która poprzez Dniestr wpływała do Morza Czarnego.

Prace nad jedynym kompleksowym systemem kanalizacyjnym rozpoczęto dopiero na początku lat 30. XX w. w związku z włączeniem do miasta nowych dzielnic. Równolegle z budową nowych kanałów, prowadzono również pracę nad modernizacją konstrukcji z XIX w. W latach 1930–1931 (w szczycie kryzysu) wykonano 2352 m kanałów różnej średnicy. Koszt inwestycji wyniósł wówczas 296 674 zł. Wybudowano również zlewnię szamba na Gawryłówce, która zamieniła tzw. „Złoty most”, służący miastu ponad 100 lat. W latach 1932–1933 budowano średnio po 2,5 km nowych kanałów. Przełom nastąpił w 1934 r., kiedy to wybudowano 4 254 m. Według sporządzonej w 1934 r. kalkulacji dokończenie zaplanowanego systemu wymagało nakładów w wysokości 11 mln zł. Ze względu na brak wystarczających środków inwestycje realizowano stopniowo, przy średnim tempie 4 do 5 km rocznie. W 1936 r. do użytkowania oddano ponad 5 km nowych kanałów. Uzupełnieniem kanalizacji miejskiej był zorganizowany system wywozu nieczystości płynnych, które zlewano do specjalnie przygotowanych punktów zrzutu.

W momencie zajęcia Lwowa przez sowietów łączna długość kanalizacji miejskiej wynosiła 163 km. Do systemu było podłączonych 9 575 budynków. Zakład kanalizacyjny zatrudniał 724 pracowników, w tym 57 biurowych (razem w wodociągiem).

Dane statystyczne dot. kanalizacji miasta Lwowa 1938–1939

Źródło: ДАЛО Ф Р-163, Оп.1 Спр.21, К. 23 i 24. „Річний звіт за 1939 рік про експлуатацію комунальної каналізації”.

Po rozpoczęciu okupacji sprawy wywozu nieczystości przejął utworzony przez sowietów Wydział Oczyszczania Miasta. Z zachowanej dokumentacji wynika, iż na koniec 1939 r. dysponował on przejętymi po „pańskiej Polsce” 19 ciągnikami, 10 polewaczkami, 7 maszynami do zamiatania ulic, 27 wozami konnymi, 3 szambowozami, 18 pługami do śniegu. Pod zarząd Wydziału Oczyszczania Miasta włączono również 27 toalet publicznych. Zatrudnienie na koniec 1939 r. wyniosło 1072 robotników, w tym 37 pracowników biurowych. Nieco inne dane podaje roczny raport o oczyszczaniu miasta. Według niego wśród przejętego majątku wymieniono 30 koni, które w 1939 r. wykonały 10 950 „konio-dni roboczych”, 2 beczki przystosowane do wywozu szamba, 24 „kałamaszki”, 1 szambowóz na podwoziu samochodowym, 33 śmieciarki, 10 polewaczek, 3 pługi śnieżne i 7 zamiataczek samochodowych.

Co ciekawe w swoim raporcie o oczyszczaniu miasta sowieci zaznaczyli, iż we Lwowie brakuje pól asenizacyjnych i kompostowych (sic!), na które można by wylewać nieczystości. Według oficjalnej sprawozdawczości przy pomocy przejętego sprzętu w 1939 r. wywieziono z miasta 3 120 m³ nieczystości płynnych, w tym 1 560 m³ przy użyciu transportu samochodowego. W przypadku odpadów stałych liczby te wyniosły odpowiednio 37 200 m³, w tym 12 000 m³ wywiezionych śmieciarkami na podwoziu samochodowym. W okresie zimowym z miasta wywieziono 1 100 ton śniegu. Na koniec 1939 r. przy oczyszczaniu miasta było zatrudnionych 1 056 osób.

Adam Rafał Kaczyński

Tekst ukazał się w nr 15-16 (451-452), 30 sierpnia – 16 września 2024

Adam Rafał Kaczyński