Andrzej Stelmachowski urodził się 28 stycznia 1925 r. w Poznaniu. Był synem Wisławy z Majewskich i Bronisława Stelmachowskiego. W okresie międzywojennym w Poznaniu uczył się w szkole powszechnej i średniej. Po wybuchu wojny kontynuował naukę w gimnazjum w Kownie na Litwie, a następnie w ramach tajnego nauczania w Warszawie. Maturę zdał w 1943 r. Po maturze podjął studia w podziemnym Uniwersytecie Warszawskim.
W okresie wojennym, niezależnie od pracy, także fizycznej, działał w konspiracji, był żołnierzem Armii Krajowej.
Studia prawnicze po wojnie kontynuował w Poznaniu kończąc je w 1947 r. na UAM, gdzie też uzyskał stopień doktora. Po studiach pracował w sądownictwie, z którego został zwolniony za udział w pielgrzymce prawników do Częstochowy w 1957 r. W latach 1957–1962 pracował jako członek Biura Orzecznictwa Sądu Najwyższego równocześnie pracując jako pracownik naukowy (asystent, adiunkt, docent – 1958 r.) Od 1962 r. był profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego, od 1969 r. Uniwersytetu Warszawskiego. Specjalizował się w prawie cywilnym i rolnym.
W 1980 r. był doradcą Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej, w latach 1982–1985 przewodniczył Komitetowi Organizacyjnemu Kościelnej Fundacji na rzecz Rolnictwa. W latach 1987–1990 był również prezesem warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej. Należał do inicjatorów okrągłego stołu, uczestniczył w jego obradach plenarnych i pracach zespołowych.
W 1989 r. został senatorem I kadencji z ramienia Komitetu Obywatelskiego, objął stanowisko marszałka Senatu. W rządzie Jana Olszewskiego pełnił funkcję ministra edukacji narodowej (1991–1992), w 2005 r. wszedł w skład honorowego komitetu poparcia Lecha Kaczyńskiego w wyborach prezydenckich. Od lutego 2007 r. pełnił funkcję doradcy prezydenta. W latach 1990–2008 był prezesem Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” w Warszawie, gdzie dał się poznać jako wybitny znawca problemów Polaków rozsianych po całym świecie. Doskonale rozumiał problemy Polaków na Kresach i na ich rzecz pracował. Za swe ogromne zasługi na rzecz Kresów i ludności polskiej na Kresach podczas XI Dni Lwowa i Kresów w Poznaniu w 2008 r. otrzymał statuetkę Lwa Semper Fidelis.
Jako nauczyciel akademicki i organizator życia naukowego prof. Stelmachowski odniósł wielkie sukcesy w kształceniu kadry naukowej i organizacji zespołów badawczych. Wypromował 22 doktorów, przewody habilitacyjne pod jego opieką ukończyło 8 doktorów, a 5 uczniów uzyskało tytuły naukowe profesora. Uczniowie profesora piastują funkcje akademickie na wielu uniwersytetach. Pełnił wiele funkcji organizacyjnych m.in. dziekana Wydziału Administracyjno-Ekonomicznego Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku (1975–1981). Blisko 30-letnie związki profesora z ośrodkiem białostockim walnie przyczyniły się do powstania samodzielnego Uniwersytetu.
Za swe liczne zasługi otrzymał wiele orderów, odznaczeń i wyróżnień:
- Order Orła Białego – pośmiertnie 7 kwietnia 2009
- Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski – 1992
- Odznaka Honorowa za Zasługi dla Samorządu Terytorialnego – pośmiertnie 2015
- Krzyż Komandorski Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego – 2006
- Order Przyjaźni II stopnia – Kazachstan 2006
- Krzyż Komandorski Orderu „Za Zasługi dla Litwy” – Litwa 2006
- tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu w Białymstoku, Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytetu Wrocławskiego, uniwersytetu w Ferrarze i Paryżu
- Medal „Milito Pro Christo” – 2002
- Nagroda im. ks. bp. Romana Andrzejewskiego – 2004
- Nagroda im. Księdza Idziego Radziszewskiego Towarzystwa Naukowego KUL – 1996
- Honorowy Obywatel Strzelna – 1989
Prof. Stelmachowski był żonaty z Anną, miał dwóch synów: Stanisława i Zbigniewa.
Prof. Andrzej Stelmachowski zmarł 6 kwietnia 2009 roku. Jego pogrzeb z udziałem m.in. prezydenta Lecha Kaczyńskiego i marszałka Senatu VII kadencji Bogdana Borusewicza odbył się 15 kwietnia 2009 roku. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Tekst ukazał się w nr 14 (450), 26 lipca – 29 sierpnia 2024
