Nie tylko w języku polskim słowo matematyka jest rodzaju żeńskiego, ale ogólnie uważa się, że w uprawianiu matematyki dominują mężczyźni. Czy słusznie? Nie ma żadnych naukowych dowodów, że mężczyźni są bardziej uzdolnieni matematycznie. Dominacja mężczyzn bierze się z istniejących stereotypów, społecznych i psychologicznych uwarunkowań. Lista kobiet, które wniosły znaczący wkład w badania, edukację, historię i filozofię matematyki, działania informacyjne i konkursy matematyczne liczy kilkaset nazwisk i ciągle rośnie. Tekst ten prezentuje kilka wybitnych kobiet, które zajmowały się Królową Nauk.
Już w starożytnej Grecji, w szkole Pitagorasa uczyło się i wykładało kilkanaście kobiet wśród, których najsłynniejsza była Teano. Przypisuje się jej dzieła, które dotyczyły medycyny, fizyki, matematyki i psychologii, a także twierdzenie o złotym środku.
Piękną i cenioną za wiedzę oraz cechy charakteru, ale tragiczną postacią była Hypatia z Aleksandrii. Jest bohaterką filmu Agora i książki Marii Dzielskiej. Wykładała publicznie matematykę, filozofię i astronomię. Padła ofiarą konfliktów religijnych. Pisze o niej Cz. Miłosz: Biedna Hypatia, z której zdarli suknie na placu Aleksandrii. („Traktat moralny”, 1947)
Cudownym, ale nieśmiałym dzieckiem była żyjąca w XVIII w. Włoszka Maria Gaetana Agnesi. Była najstarszą z 21 dzieci w rodzinie i jej obowiązkiem było nauczanie rodzeństwa. Już jako dziecko znała siedem języków. Zajmowała się matematyką i filozofią. Była pierwszą kobietą, która napisała podręcznik matematyki i pierwszą kobietą mianowaną profesorem matematyki na uniwersytecie. Badała krzywą nazywaną lokiem Agnesi lub czarownicą Agnesi. Jako pobożna katoliczka koniec życia spędziła w klasztorze opiekując się biednymi i bezdomnymi.
Wybitnie uzdolniona matematycznie Sophie Germain, żeby zajmować się matematyką musiała oszukiwać rodziców, a w świecie naukowym podawać się za mężczyznę. Rewolucja francuska, której hasłami były wprawdzie: wolność, równość i braterstwo, nie dawała wstępu kobietom na Ecole Polytechnique. Sophie podszyła się pod byłego studenta nazwiskiem Le Blanc i korespondowała z wielkimi matematykami Gaussem i Lagrange’em, wzbudzając po zdemaskowaniu jej tożsamości ich zdziwienie i podziw. Zdobyła, jako pierwsza w historii kobieta, nagrodę Paryskiej Akademii Nauk.
Sofia Kowalewska z domu Krukowska, Rosjanka o polskich korzeniach, mimo oczywistego talentu do matematyki nie mogła studiować ani w Rosji, ani za granicą. Aby móc kształcić się za granicą, Zofia potrzebowała pisemnej zgody ojca lub męża. W związku z tym zawarła fikcyjne małżeństwo z paleontologiem polskiego pochodzenia Władimirem Kowalewskim. W 1874 r. została pierwszą Europejką z doktoratem w dziedzinie matematyki, a w 1884 jako jedna z pierwszych kobiet na świecie uzyskała tytuł profesora na Uniwersytecie w Sztokholmie, Była również utalentowaną pisarką. Opublikowała kilka powieści i dramatów, pisywała też do gazet.
Kobiety, ze względu na płeć, zwyczaje i uprzedzenia napotykały liczne bariery podczas zgłębiania wiedzy i prezentowania swoich dokonań. Musiały wykazać się większą odwagą i determinacją chcąc osiągnąć to samo co mężczyźni. Tym cenniejsze są ich osiągnięcia. Wiele obiektów w przestrzeni kosmicznej nosi imiona tych wybitnych kobiet, są nagrody i fundacje ich imienia, są też bohaterkami książek i filmów.
Jak dzisiaj wygląda udział kobiet w rozwoju matematyki? Na wszystkich uczelniach i we wszystkich szkołach na świecie matematyka jest wykładana również przez kobiety, a lista ich osiągnięć ciągle rośnie. Za osiągnięcia w matematyce przyznawane są Medal Fieldsa i Nagroda Abela, które traktuje się, jako równoważne Nagrodzie Nobla. Wśród laureatów są też dwie kobiety.
W 2014 r. Międzynarodowa Unia Matematyczna uhonorowała Medalem Fieldsa zmarłą w 2017 r. irańską profesor matematyki Marjam Mirzachani, a w 2019 r. Norweska Akademia Nauk przyznała Amerykance Karen Uhlenbeck Nagrodę Abela. Obydwie były pierwszymi kobietami, które stały się laureatkami tak prestiżowych nagród.
A Polki? Helena Rasiowa (1917–1994) i Anna Zofia Krygowska (1904–1988) to nasze rodaczki, które osiągnęły wybitne sukcesy w rozwoju matematyki.
Helena, kontynuowała przerwaną wybuchem wojny edukację na tajnych studiach. Jej praca magisterska spłonęła w powstaniu warszawskim, a ona sama ukrywała się w podziemiach budynków. Po wojnie skończyła studia, otrzymała tytuł profesora zwyczajnego, działała w Polskim Towarzystwie Matematycznym, była dziekanem na Uniwersytecie Warszawskim. Zajmowała się logiką, algebrą, informatyką, algorytmiką i sztuczną inteligencją. Była wielokrotnie odznaczana i nagradzana.
Anna, polska dydaktyk matematyki urodzona we Lwowie (19.09.1904). W czasie okupacji niemieckiej była łączniczką Delegatury Komisji Oświecenia Publicznego. Związana z krakowską WSP (dzisiaj Uniwersytet Pedagogiczny) była jednym z twórców nowej koncepcji nauczania matematyki w szkole średniej, autorem podręczników szkolnych, prezesem Międzynarodowej Komisji do Badania i Ulepszania Nauczania Matematyki (CIEAEM). Hans Freudenthal holenderski matematyk napisał o niej: Krygowska (…) naprawdę stworzyła szkołę o wybitnych osiągnięciach. Krakowska szkoła badań dydaktycznych jest w dydaktyce matematyki pojęciem uznanym na skalę międzynarodową.
A matematyka? Jest jak kobieta – ponętna, piękna, tajemnicza, nie dla każdego dostępna… taka jak na muralu Ryszarda Paprockiego zdobiącym Wydział Matematyki i Informatyki UJ.
Zbigniew Durczok
Tekst ukazał się w nr 5 (489), 17 – 30 marca 2026
