W środę, 14 stycznia w Dziale Sztuki Sumskiej Obwodowej Biblioteki Naukowej odbyła się prezentacja albumu-katalogu „Kolekcja poloników XIX – I połowy XX wieku”. Autorki Nadiya Yurczenko i Iryna Yanina oparły artykuły na materiałach śp. Ludmiły Fedewicz i Marii Kuczyńskiej. Autorem zdjęć muzealnych jest Aleksander Gorbaczenko. Publikacja prezentuje dzieła sztuki polskiej z zasobów Sumskiego Obwodowego Muzeum Sztuki im. Nikanora Onackiego.
Obwodowe Muzeum Sztuki w Sumach im. Nikanora Onackiego posiada ponad 80 dzieł malarstwa, grafiki i rzeźby polskich artystów, z czego 43 to obrazy, a 30 grafiki, z których zdecydowana większość pochodzi z kolekcji Oskara Hansena, Polaka po kądzieli. Obrazy były wystawiane rzadko i przez większość czasu przechowywane w magazynach. Album-katalog ukazał się w 2025 roku nakładem sumskiego wydawnictwa „Książka Uniwersytecka” przy wsparciu Instytutu Polskiego w Kijowie (dyrektor Jarosław Godun).
Oskar Herman Hansen urodził się 2 marca 1881 roku w Petersburgu. Ojciec Oskara, Herman Hansen (11 grudnia 1819 – 30 listopada 1892), obywatel Norwegii, był jednym z najbardziej znanych norweskich artystów, zwany również „Pomarańcza Herman”. Urodził się w chrześcijańskiej, zubożałej rodzinie. W wieku 13 lat Herman zaczął ciężko pracować: najpierw zajmował się rybołówstwem, następnie sprzedażą rzadkich w tym czasie pomarańczy, skąd wziął się jego przydomek „Pomarańcza”. Założył firmę, w której wypożyczał kostiumy na bale maskowe. Imał się też innych zawodów. Wyjechał do Rosji. W czasie wojny krymskiej dorobił się na zaopatrzeniach wojskowych. Na Uralu zaczął zajmować się wydobyciem diamentów i sprzedażą kamieni szlachetnych. Na początku lat 70. XIX w. Herman, już z solidnym kapitałem przeniósł się z Tyflisu do Petersburga.
W 1876 r. podczas podróży służbowej do Warszawy Hermann Hansen poznał córkę zaprzyjaźnionego polskiego oficera, Helenę Wittersheim. Norweski milioner zakochuje się i proponuje, by towarzyszyła mu w Petersburgu. Kobieta zgadza się, ale biorąc pod uwagę różnicę wieku (Herman – 55 lat, Helena – 17 lat), związek nie jest sformalizowany w Kościele katolickim. W 1877 r. przychodzi na świat ich pierwszy syn – Carl Herman (głównie używający imienia Herman), a w 1881 r. drugi – Oskar Herman. Helena wkrótce wyszła za mąż za Polaka Joachima Sumowskiego, który mieszkał w Sumach. Tak więc pierworodny Hansena, Carl Herman, pozostał z ojcem, Oskar z matką. To kolejne wyjaśnienie, dlaczego Oskar był zafascynowany polską kulturą: jego matka i ojczym byli Polakami. Słynny polski architekt Oskar Mikołaj Herman Hansen był synem Carla Hermana Hansena i siostrzeńcem Oskara Hermana.
Po nasileniu się choroby nerek, 30 października 1892 r. w wieku 71 lat zmarł Hermann Hansen. Zgodnie z testamentem sporządzonym przez niego w 1885 r. majątek został podzielony między synów, Helenę i jego siostrę Martinę. W ten sposób Oskar i Carl odziedziczyli około 2,5 miliona koron i dom przy Newskim Prospekcie w Petersburgu. Młody Oskar wykorzystał część tego spadku na tworzenie swojej kolekcji.
W 1907 r. Oskar Hansen zwrócił się do rektora Cesarskiego Uniwersytetu św. Władimira w Kijowie z prośbą o przeniesienie go z Wydziału Prawa Uniwersytetu w Petersburgu. Motywacją były „przenosiny z Uniwersytetu w Petersburgu do krewnych w Kijowie”. W piśmie figuruje znany nam już adres: St. Petersburg, Newski 26.
W dokumencie, w którym wspomina o powstaniu muzeum, Oskar Herman (3 kwietnia 1919 r.) stwierdza, że większość swojej fortuny wydał na kolekcję muzealną. Kolekcja w Sumach mieściła się we własnym domu (pałacu) Sumowskich przy ulicy Petropawłowskiej 58 (obecnie Instytut Fizyki Stosowanej Narodowej Akademii Nauk Ukrainy). Prawdopodobnie największa część kolekcji Oskara Hansena, na której podstawie powstało Muzeum Sztuki w Sumach, jest w Sumach.
W zbiorach O. Hansena są obrazy polskich malarzy drugiej połowy XIX wieku – początku XX wieku:
Modernista Jan Stanisławski (1860–1907) urodził się we wsi Wilszana, obecnie obwód czerkaski. Studiował malarstwo u W. Gersona (Warszawa), następnie w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych (1883–1885) u W. Łukaszewicza oraz w Paryżu (1885-1888) u W. E. Carolusa-Duranda. Do 1895 pracował w Paryżu, od 1897 – profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, jeden z założycieli Towarzystwa Polskiego artyści, „Sztuka”. Uczestniczył w nauczaniu ukraińskich artystów impresjonistów Aleksandra Muraszko i Nikołaja Buraczka. Robił letnie wycieczki po Ukrainie. Małe prace Jana Stanisławskiego z kolekcji muzeum sztuki wybrały zarówno panoramiczne, jak i kameralne widoki krajobrazowe Europy Zachodniej i Ukrainy. Znane są jego prace „Dom nad Dnieprem”, „Ogród wiejski”, „Wieczór na Ukrainie”, „Mallows”, „Ścieżka”. W muzeum w Sumach znajduje się łącznie 19 jego prac.
Pejzażysta Eugieniusz Wrzeszcz(1853–1917) urodził się w obwodzie kijowskim. Studiował w Szkole Artystycznej Murashki (1876–1880), od 1884 w Petersburskiej Akademii Nauk, a następnie w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych. Uczestnik wystaw nomadów, Stowarzyszenie Artystów Kijowa. Wiele jego prac z widokami Ukrainy ukazało się na pocztówkach. 8 prac artysty jest w ekspozycji Narodowego Muzeum Sztuki. Jego prace ma także Galeria Tretiakowska. Możliwe, że te prace zostały zabrane ze zbiorów Muzeum Sztuki w Sumach podczas pobytu naszego muzeum wraz z Tretyakovką w ewakuacji.
Stanisław Żukowski (1873–1944) uczeń Lewitana, Korowina, Polenowa, Serowa, pochodził z rodziny szlacheckiej, pozbawionej majątku za udział w powstaniu styczniowym 1863. W roku 1892 wbrew woli ojca rozpoczął w Moskwie naukę malarstwa u Isaaka Lewitana. Ukończył moskiewską Szkołę Malarstwa, Rzeźby i Budownictwa. Od roku 1895 uczestniczył w wystawach grupy Pieredwiżników. W roku 1899 jego obraz „Noc księżycowa” został zakupiony do zbiorów Galerii Trietiakowskiej. Uczestniczył też w wystawach grupy „Świat Sztuki”. W 1907 otrzymał tytuł akademika i otworzył własną szkołę plastyczną, w której uczył do 1917. W 1909 za obraz „Tama” artysta otrzymał II nagrodę Kuinji. Brał udział w wystawach monachijskich 1909 i 1913. Po rewolucji Żukowski brał udział w pracach Komisji Ochrony Sztuki i Starożytności przy Radzie Moskiewskiej i Galerii Trietiakowskiej. W latach 1920–1923 organizował wystawy. W roku 1923 Żukowski wyjechał do Polski. Założył w Warszawie prywatną szkołę malarstwa. Po upadku powstania warszawskiego został wywieziony do obozu w Pruszkowie, gdzie zmarł.
Franciszek Machniewicz (1859, Złotno, woj. Nowy Sad – 1897, Kraków). Malarz i portrecista, malował obrazy rodzajowe, pejzaże architektoniczne, kompozycje religijne i batalistyczne, wnętrza w różnych technikach graficznych i malarskich (olej, akwarela, pastel, sepia, ołówek). Uczeń J. Matejki (1885–1886). Studiował malarstwo u Aleksandra Wagnera w Monachium. W latach 1876, 1878–80 i 1883 otrzymał nagrody za kompozycje akademickie. Od 1884. czteroletni stypendysta Agenora Gołuchowskiego. W Krakowie w 1887 brał udział w pierwszej większej wystawie sztuki polskiej oraz w warszawskim Salonie Aleksandra Krywulta. Odwiedzał Paryż, mieszkał i pracował w Krakowie, gdzie co roku brał udział w wystawach sztuki. We Lwowie w 1884 otrzymał srebrny medal za udział w wystawie sztuki współczesnej. Wystawa pośmiertna odbyła się w 1898 roku w Krakowie w Muzeum Narodowym (Suknia), w którym wystawiono ponad sto prac artysty.
Antoni Piotrowski (1853–1924) Malarz, rysownik graficzny, malarz rodzajowy, malował portrety postaci historycznych, wykonywał ilustracje do kroniki polskiej. Od 1860 studiował w warszawskich klasach rysunku u Wojciecha Gersona, u W. Lindenschmidta (1875–77) oraz w Krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych (1877–79) u J. Matejki. W 1879 mieszkał w Paryżu, od 1882 w Krakowie, 1900 w Warszawie. Zgłosił się na ochotnika do wojny serbsko-bułgarskiej w latach 1885–86, pracował jako ilustrator i korespondent dla francuskich czasopism. Był na Bałkanach. Na prośbę bułgarskiego księcia Ferdynanda namalował jego portret, za który został nagrodzony Krzyżem Komandorskim. W latach 1897–1903 był korespondentem i ilustratorem wojny turecko-greckiej. W 1905 pracował jako korespondent wojskowy w Mandżurii. Był członkiem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”.
Marcin Jabłoński, malarz portretowy oraz litograf, urodził się w 1801 roku w Głogówku koło Rzeszowa, zmarł w 1876 roku we Lwowie. Był cenionym lwowskim portrecistą. Malarstwa uczył się w pracowni nieznanego lwowskiego malarza cechowego, a następnie odbył samodzielne studia w galeriach Krakowa, Warszawy i Wiednia. Od 1848 roku artysta posiadał we Lwowie zakład litograficzny, który jednak sprzedał po powstaniu styczniowym 1863, w którym stracił całą rodzinę. Malarz był twórcą licznych portretów, oraz prac litograficznych. Wizerunki autorstwa Marcina Jabłońskiego cechuje wysoka dbałość o detale, chęć oddania charakteru osoby i sentymentalny nastrój. Obrazy tego twórcy są utrzymane w stylistyce biedermeieru. Szacuje się, że w ciągu życia wykonał około 600 portretów. W muzeum w Sumach znajduje się portret Amelii Załuskiej z Krzyżem Gwiezdnym (córka słynnego kompozytora Michała Ogińskiego). Płótno, olej. 71×58,5. Malarz tworzył również malarstwo religijne (obrazy w kościele Dominikanów w Podkamieniu, Stryju i Franciszkanów w Krakowie) i freski (dla lwowskiej katedry łacińskiej, kościoła Dominikanów oraz kościoła Bernardynów).W swoich kolekcjach obrazy Marcina Jabłońskiego posiadają, m.in. Muzeum Narodowe w Krakowie, Lwowska Galeria Obrazów, Muzeum Narodowe w Warszawie oraz Muzeum Lubelskiego w Lublinie
Henryk Redlich (1840–1884), polski grafik i malarz. W muzeum znajdują się następujące sztychy ze zbiorów Hansena: „Kazania Skargi”. Praca zdobyła złoty medal na Wystawie Powszechnej w Paryżu (1877), a jej autor został odznaczony orderem Legii Honorowej. W tym czasie Redlich został mianowany profesorem petersburskiej Akademii Sztuki, co również jest kojarzone z sukcesem „Kazania Skargi”. Jeszcze jedna praca Henryka Redlicha „Zygmunt August w Lublinie”.
Franciszek Kostrzewski (1826–1911) malarz, rysownik, karykaturzysta studiował malarstwo w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Jana Felixa Piwarskiego i Aleksandra Kokulara. Malował pejzaże i sceny rodzajowe, ilustrował dzieła literackie, wiele lat współpracował z czasopismami „Kłosy”, „Tygodnik ilustrowany”.
Wilhelm Kotarbiński (1848–1921) malarz, przyjaciel i wyznawca Wrubela wraz z innymi artystami uczestniczył w malowaniu Soboru św. Włodzimierza w Kijowie, brał udział w obrazach V. Vasnetsova z katedry św. Ostatnia Wieczerza”, „Wjazd Pana do Jerozolimy”, „Ukrzyżowanie”, „Dwór Piłata”. Został odznaczony Orderem Stanisława II stopnia. Petersburska Akademia Sztuki uznała go za swojego akademika. W Kijowie Kotarbiński zrealizował zamówienie dla Nikołaja Tereszczenki i wykonał 13 paneli do domu Varvary Chanenko (Tereszczenko). Napisał szereg obrazów sztalugowych „Orgia”, „Bitwa centaurów z Amazonkami”. Jego duży obraz „Orgia rzymska” znajduje się w Muzeum Rosyjskim w Petersburgu. Został pochowany na cmentarzu Bajkowo w Kijowie.
Feliks Michał Wygrzywalski (1875–1944) był malarzem. Studiował w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych u L. Hertericha i C. Marra – słynnych absolwentów Akademii R. Juliena w Paryżu. Po 1900 osiadł w Rzymie, skąd w 1907 przeniósł się do Lwowa. Tworzył kompozycje rodzajowe, pejzaże (głównie marynistyczne) i religijne. Tworzył również szkice do witraży (Katedra Tarnopolska 1911, zajmował się projektowaniem wnętrz i malowaniem ścian.
Gustaw Budkowski (1813–1884) – malarz, urodzony w Rydze, studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, a następnie w Paryżu. (uczeń Brullowa, który wraz ze swoim nauczycielem wymalował Sobór św. Izaaka). W 1855 otrzymał tytuł akademika w Petersburgu za obraz przedstawiający młodą wdowę z dzieckiem.
Juliusz Fortunat Kossak (1824, w Nowym Wiśniczu – 1889, w Krakowie, polski malarz, rysownik i ilustrator, był polskim artystą batalistycznym, jednym z inicjatorów utworzenia w Krakowie Muzeum Narodowego, ojciec słynnego polskiego batalisty Wojciecha Kossaka. Malował małoformatowe dzieła głównie techniką akwarelową. Był jednym z inicjatorów utworzenia w Krakowie Muzeum Narodowego. Ojciec Wojciecha Kossaka. Większość jego prac to sceny batalistyczne. Uczył się malarstwa u Jana Maszkowskiego, cenionego lwowskiego pedagoga. W 1860 Kossak przyjął propozycję kierowania działem artystycznym Tygodnika Ilustrowanego. Powrócił do kraju i zamieszkał w Warszawie. Do 1868 zajmował się głównie pracą ilustratora i malowaniem scen batalistyczno-historycznych. Zainteresowanie sztuką europejską, dalsza chęć kształcenia i kontaktów z innymi malarzami przywiodły Kossaka do Monachium. Po niespełna rocznym pobycie w środowisku malarskim, powrócił do kraju i osiedlił się wraz z rodziną w Krakowie. Głównym powodem opuszczenia Warszawy była niechęć do kształcenia synów w szkole zrusyfikowanej w ramach represji po powstaniu styczniowym. Najważniejsze dzieła o treści historycznej: Żółte Wody, Rycerze przed bitwą, Stadnina Mohorta, Sobieski pod Wiedniem (1882), Rodakowski pod Custozzą (1868), Czarniecki pod Płockiem, Elekcja Jana Kazimierza, Chodkiewicz pod Smoleńskiem, Wjazd cesarza Franciszka Józefa do Krakowa, Bitwa pod Zborowem, Bitwa pod Parkanami (1883), Bitwa pod Raszynem (1884) oraz Bitwa pod Ignacewem (przed 1893). Ilustracje do dzieł: Adama Mickiewicza (Konrad Wallenrod, Grażyna, Pan Tadeusz), Henryka Sienkiewicza, Wincentego Pola, Pamiętników Jana Chryzostoma Paska.
Jan Nepomucen Lewicki (1795–1871). Polski malarz, grafik, w 1829 roku został zaproszony na stanowisko dyrektora departamentu litografii Banku Polskiego, uczestnik powstania 1830. Studiował malarstwo w Krakowie pod kierunkiem Józefa Brodowskiego. W Warszawie nadal doskonalił swoją wiedzę w technice litografii i grawerunku. Od roku 1832 do 1835 mieszkał w Strasburgu i pracował w pracowni litograficznej, od 1843 w Paryżu. Wydał kolorowe albumy poświęcone strojom Polaków. Zajmował się fotografią.
Jan Lewicki malarz, grafik w 1829 roku został zaproszony na stanowisko dyrektora departamentu litografii Banku Polskiego. Dzieło Jana Lewickiego „Portret kolekcjonera Adolfa Cichowskiego w Paryżu” przedstawiające uczestnika wojen napoleońskich i powstania polskiego 1830 r. Słynny kolekcjoner antyków Adolf Cichowski. Jedna z kopii tej ryciny została włączona do kolekcji O. Hansena.
Opracował Włodzimier Kuczyński
