Karol Mikuli (1819–1897) był wybitnym muzykiem, uczniem Fryderyka Chopina, dyrygentem, kompozytorem, dyrektorem Konserwatorium Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego (GTM) we Lwowie. Urodził się w Czerniowcach na Bukowinie w rodzinie ormiańskiej, która pochodziła z Mołdawii. Pierwotne nazwisko rodziny ojca – Axanian, matka Maria Teresa Gullmann pochodziła z Wiednia. Pierwsze lekcje gry na fortepianie pobierał w Czerniowcach, zaś po krótkich medycznych studiach w Wiedniu, wyjechał do Paryża i w latach 1844–1847 kształcił się pod kierunkiem Fryderyka Chopina. Uwielbiał twórczość polskiego geniusza, również styl i interpretacje własnych utworów. Przełomowym w życiu Mikulego był rok 1858, kiedy go powołano do Lwowa na stanowisko dyrektora GTM.
Kierował też przez niemal 30 lat Konserwatorium GTM. W konserwatorium prowadził wyższy kurs gry na fortepianie oraz kilka przedmiotów teoretycznych. Występował też jako koncertujący pianista. Miał znaczną liczbę uczniów. W 1887 roku Karol Mikuli zrezygnował ze stanowiska w GTM i Konserwatorium GTM i założył razem z żoną Stefanią prywatną szkołę muzyczną. Karol Mikuli był jednym z czołowych twórców polskiej szkoły pianistycznej drugiej połowy XIX wieku. Uwielbiał swego nauczyciela i wydał w 17 tomach wszystkie dzieła Chopina.
W 1889 roku Mikuli za zasługi w rozwoju kultury i muzyki został odznaczony Krzyżem Rycerskim Orderu Franciszka Józefa I. Miłość do twórczości i postaci Fryderyka Chopina przekazał swoim uczniom. W muzycznych sferach Lwowa zapanował prawdziwy kult tego wybitnego polskiego kompozytora. Jedna z uczennic Karola Mikulego, mianowicie Kornelia Lowenherz-Parnas, utalentowana pianistka, absolwentka Konserwatorium GTM, przez całe życie kolekcjonowała pamiątki po Fryderyku Chopinie i zorganizowała w swoim mieszkaniu przy ulicy Piekarskiej 14 prywatne muzeum Chopina. Było to pierwsze muzeum Fryderyka Chopina w Polsce. Zebrała ponad 700 eksponatów, niektóre z nich podarował jej mistrz i nauczyciel Karol Mikuli. Część swoich zbiorów wielbicielka Chopina przekazała do Muzeum Narodowego im. króla Jana III Sobieskiego we Lwowie, drugą część do Państwowych Zbiorów Sztuki w Warszawie. Niestety zginęła tragicznie w1942 roku w getcie lwowskim.
Karol Mikuli zmarł we Lwowie 21 maja 1897 roku. „Gazeta Lwowska” podała tę wiadomość w takich słowach: „Z okien lokalu Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego powiewa od rana żałobna flaga: Karol Mikuli nie żyje. Do niedawna jeszcze czerstwo wyglądający sędziwy nestor muzyków naszych, zmarł dziś rano po krótkiej słabości – pozostawiając po sobie niezgasłe wspomnienie postaci pierwszorzędnej, a niepospolicie popularnej w świecie muzykalnym naszego miasta, a nie tylko miasta, bo rozgłos i sława najlepszego ucznia i interpretatora Chopina, jaką posiadał Mikuli, rozbiegły daleko poza mury lwowskiego grodu”.
W tymże dniu Galicyjskie Towarzystwo Muzyczne i zaproszeni delegaci chórów „Lutnia” i „Echo” postanowiły „zająć się urządzeniem pogrzebu i należnego hołdu zasłużonego mistrza”, byłego dyrektora i członka honorowego Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego. 24 maja odbył się pogrzeb śp. Karola Mikulego. „Gazeta Lwowska” pisała: „Zwłoki śp. Karola Mikulego odprowadzono wczoraj na wieczny spoczynek – odprowadził je cały Lwów. Wszyscy, którzy sztukę znają, którzy ją wielbią i cenią, pospieszyli wczoraj oddać hołd należny znakomitemu nauczycielowi, świetnemu wykonawcy i tłumaczowi utworów nieśmiertelnego mistrza Fryderyka Chopina. Jak całe długie, a tak zasłużone życie zgasłego nauczyciela było cichem i spokojnym, tak i obrzęd pogrzebowy miał cechę wielkiej prostoty… Pogoda ducha była i nad grobem. Tutaj po odprawieniu modłów przez prowadzących kondukt księży kapituły ormiańskiej: Dawidowicza, Mojzesowicza i Manugiewicza, nad otwartą mogiłą zabrał głos wiceprezes Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego dr. Ernest Till”.
Karola Mikulego pochowano na Cmentarzu Łyczakowskim na polu nr 77. Pomnik z czarnego marmuru na jego grobowcu (w tymże grobowcu pochowana i jego małżonka Stefania Mikuliowa) wystawiła firma Leopolda Schimsera. Niestety, w latach powojennych pomnik został uszkodzony i odnowiono go dopiero w 2012 roku z funduszy polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Tablicę ku pamięci Karola Mikulego ufundowała też lwowska parafia ormiańsko-katolicka. W 1900 roku tablica pamiątkowa wybitnego organizatora życia muzycznego Lwowa została umieszczona w krużganku na podwórzu południowym katedry. Tablicę wykonano w zakładzie kamieniarskim Ludwika Tyrowicza z czarnego marmuru w kształcie stylizowanego krzyża z biało-marmurowym medalionem kompozytora. Medalion był wykonany znacznie wczesniej, mianowicie w 1861 roku przez Cypriana Godebskiego, znanego rzeźbiarza polskiego. Pod medalionem umieszczono płaskorzeźbę liry otoczonej liśćmi lauru, pod którą z kolei wyryto złotymi literami napis: „Karolowi Mikulemu, 1819–1897, znakomitemu pianiście i kompozytorowi, Dyrektorowi Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego. Wdzięczni uczniowie i uczennice”.
Karol Mikuli osierocił dwóch synów. W latach 10–30. XX wieku rodzina Mikulich była znana w życiu lwowskiej parafii ormiańsko-katolickiej i Ormian lwowskich. Jej przedstawiciele, na przykład Henryk Mikuli, naftowiec, przedsiębiorca, był w 1928 roku jednym z członków-założycieli Archidiecezjalnego Związku Ormian i jego aktywnym działaczem. Jego imię zostało wpisane w dokumentach AZO obok nazwisk innych aktywnych działaczy tego Związku, mianowicie Jana Antoniewicza, prof. Romana Barącza, ks. Bogdana Dawidowicza, ks. Dionizego Kajetanowicza, Krzysztofa Donigiewicza, Stanisława Donigiewicza, Izydora Zarugiewicza, Bogdana Bohosiewicza, Bronisława Roszko i innych.
Na polu nr 50 niedaleko kwater żołnierskich 13 kwietnia 1938 roku została pochowana Bronisława Eugenia Wójcik-Keuprulian (1890–1938), aktywna działaczka Archidiecezjalnego Związku Ormian (AZO), redaktor techniczny „Posłańca św. Grzegorza”, doktor habilitowany w dziedzinie muzykologii, docent Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Zarządu Instytutu im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Bronisława Wójcik-Keuprulian pochodziła z rodziny polskiej, lecz przez całe życie w jej twórczości dominowały dwie pasje, mianowicie zafascynowanie muzyką Fryderyka Chopina i historią Ormian polskich.
We Lwowie Bronisława Wójcikówna uczęszczała do najlepszego w Galicji prywatnego gimnazjum klasycznego – Zakładów Naukowych Żeńskich Zofii Strzałkowskiej. Świadectwo maturalne otrzymała w 1911 roku. Podczas nauki w gimnazjum pobierała systematycznie lekcje muzyki, najpierw prywatnie, a od 1906 roku we lwowskim Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego. Studia wyższe odbyła na uniwersytecie lwowskim. Dyplom doktora filozofii Bronisława Wójcik otrzymała 19 lipca 1917 roku. Była znanym i cenionym muzykologiem, badaczką twórczości Fryderyka Chopina, również muzyki Wschodu m.in. muzyki ormiańskiej. Opublikowała 39 prac muzykologicznych i ponad 20 artykułów w „Posłańcu św. Grzegorza”. W latach 1919–1920 wykładała jako profesor przedmioty teoretyczne we lwowskim Konserwatorium GTM, zaś od listopada 1919 roku pracowała w Zakładzie Muzykologii Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Publikowała wiele wartościowych artykułów w prasie muzycznej, m.in. w „Gazecie Muzycznej”. W Zakładzie Muzycznym UJK pracowała do dnia 31 grudnia 1925 roku. W drugiej połowie lat dwudziestych znalazła „swój temat”, nad którym pracowała do śmierci – była to praca badawcza nad twórczością Fryderyka Chopina.
W listopadzie 1929 roku wyszła za mąż za Garabeda Keupruliana, jak pisała w jednym ze swoich listów „Ormianina autentycznego, od czasów wojny we Lwowie osiadłym”. Jej mąż inżynier Garabet Keuprulian (1884–1939) pochodził z Turcji. Był absolwentem gimnazjum ojców Zmartwychwstańców w Adrianopolu (Edirne) niedaleko Stambułu. Z 1903 roku studiował na politechnice lwowskiej, później pracował w magistracie lwowskim. Związek małżeński z „autentycznym Ormianinem” wpłynął na głębsze zainteresowanie Bronisławy Wójcik-Keuprulian etnografią muzyczną Ormian i historią Ormian polskich. Ona też nawiązała ścisłą współpracę z redakcją „Posłańca św. Grzegorza” i włączyła się w działalność AZO. „Posłaniec św. Grzegorza” był miesięcznikiem lwowskiej archidiecezji ormiańsko-katolickiej. Czasopismo miało służyć integracji Ormian polskich, zamieszkałych nie tylko we Lwowie, ale i w całym kraju. Redaktorem naczelnym był ks. infułat Dionizy Kajetanowicz, proboszcz Katedry ormiańskiej we Lwowie. Redakcja jednak odczuwała brak autorów i fachowego redaktora technicznego, Z tych względów pozyskanie Wójcik-Keuprulian, która była redaktorem zawodowym w księgarni nakładowej K. S. Jakubowskiego, było dużą pomocą dla zespołu „Posłańca św. Grzegorza”. W 1932 roku Zarząd AZO wspólnie z redakcją „Posłańca św. Grzegorza” zorganizowały audycje radiowe w Radiu Lwów, poświęcone Ormianom polskim, ich historii, zabytkom i obrządkowi. Oprócz księży (D. Kajetanowicza i L. Isakowicza) wystąpiła w nich B. Wójcik-Keuprulian. W 1932 roku B. Wójcik-Keuprulian z ramienia AZO weszła do Komitetu Wystawy Zabytków Ormiańskich, która odbyła się we Lwowie w dniach 19 czerwca – 31 października. Wystawa odbyła się pod protektoratem arcybiskupa Józefa Teodorowicza, ormiańskokatolickiego metropolity lwowskiego i cieszyła się wielkim powodzeniem. Po zakończeniu wystawy zgromadzone pamiątki ormiańskie stały się podstawą organizacji Muzeum Ormiańskiego przy AZO przy ul. Ormiańskiej 13.
Jurij Smirnow
Tekst ukazał się w nr 21 (481), 14 – 28 listopada 2025
