Jest to recenzja na jubileuszowe dwujęzyczne wydanie najnowszego przekładu Natalii Horiszny: Adam Mickiewicz. Sonety. Адам Міцкевич. Сонети: в перекладі Наталії Горішної. – Instytut Wydawniczy „ŚWIADECTWO”. – Bydgoszcz, 2025. – 126 с. Recenzję nadesłał znany lwowski poeta, tłumacz i literaturoznawca.
Wydawanie dwujęzycznych przekładów i książek klasyki światowej poezji – to najlepszy fakt we współczesnej historii współpracy ośrodków twórczych, a w tym przypadku narodów sąsiadujących ze sobą. Inicjatorami i organizatorami współpracy polsko-ukraińskiej w dziedzinie literatury jeszcze w latach 70. XX w. wystąpili pisarze i działacze kultury Stefan Pastuszewski i Lewko Chmielkowski, wydając dwa polsko-ukraińskie roczniki poetyckie (1977 i 1978). W tym roku ukazał się już szósty almanach bydgoskich i czerkaskich poetów.
Od 25 lat Bydgoszcz i Czerkasy są miastami partnerskimi. 22 lipca br. w czerkaskim muzeum „Kobzarza” miała miejsce interesująca impreza literacka – prezentacja nowego rocznika „W polsko-ukraińskim poetyckim kole. Bydgoszcz-Czerkasy”. Udział w prezentacji wzięli goście z Bydgoszczy: znany historyk, poeta i założyciel wydawnictwa dwujęzycznych roczników poetyckich Stefan Pastuszewski i dyrektor ukraińskiej biblioteki w Bydgoszczy „Ukraińska świetlica” Lilia Zahidko. W tym dwujęzycznym wydaniu przedstawiono poezję 19 polskich i 19 ukraińskich poetów.
Na spotkaniu miała też miejsce prezentacja nowego wydania „Sonetów” Adama Mickiewicza w przekładzie Natalii Horiszny. Publikacja ukazała się w Instytucie Wydawniczym „ŚWIADECTWO” pod redakcją Stefana Pastuszewskiego. Oprócz sonetów i ich przekładów po ukraińsku w książce zamieszczono też posłowie Aleksandra Gordona i gruntowne podsumowanie bibliograficzno-wydawnicze od wydawcy. Przedstawiona publikacja jest pierwszym na Ukrainie pełnym wydaniem wszystkich sonetów wieszcza i ich przekładów i ukazała się z okazji 200 rocznicy ich powstania.
Przypomnę, że 22 „Sonety odeskie” i 19 „Sonetów krymskich” Adam Mickiewicz napisał w 1825 r. podczas podróży po tych terenach. Do tej pory te poetyckie cykle nie były w pełni przetłumaczone przez ukraińskich tłumaczy. Pięć innych sonetów Mickiewicza (z poza cykli) w ogóle nie posiadały ukraińskiego przekładu. Ta publikacja jest bibliograficznym rarytasem w historii polskiego i ukraińskiego ruchu wydawniczego.
Genetyczne zespolenie poezji Mickiewicza z europejską klasyką, wspaniałe krajobrazy ukraińskiego stepu i wolności kozackiej, mistyka morskich dali i zamorskich wschodnich cywilizacji, kultura islamu i graficzna egzotyka krymskich gór, które miał możliwość poeta poznać osobiście w podróży z Odessy na Krym, przybliżyły go do swego rodzaju podróży Odyseusza. Tym twórczość wieszcza zbliżona jest do twórczości Homera. Biorąc pod uwagę artystyczne walory „Krymskich” i „Odeskich Sonetów”, możemy nazwać Mickiewicza odeskim Homerem XIX w.
Ukraińska poetka Natalia Goriszna swoimi przekładami umiejętnie i artystycznie blisko przekazała stan duszy Mickiewicza-wygnańca, który trafił w ówczesny „Edem” południa Ukrainy. Potwierdziła tym samym założenie, że jedynie ten poeta może odpowiednio i z natchnieniem przełożyć egzystencjonalną lirykę Mickiewicza, który sam jest poetą i intelektualistą, który może odczuć przeżycia i odczuć duszę polskiego klasyka i jego poetyckie wizje, pozycję psychologiczną i tak wspaniale przekazać je dokładnie bogatym językiem ukraińskim.
Przekłady Natalii Horiszny „Sonetów krymskich” i „Sonetów odeskich” z estetycznego punktu widzenia są całkowicie zbieżne z oryginałem. Specyficzna melodyka brzmienia, liryczność, przekaz obrazu, nawała uczuć – wszystko to przekazano dokładnie dzięki wirtuozerii operowania przez poetkę subtelnością i obrazem języka ukraińskiego, jak również wieloletniemu doświadczeniu tłumacza i poetyckiemu talentowi.
Należy podkreślić, że to wspaniałe i utalentowane wniknięcie ukraińskiej poetki do twórczego warsztatu polskiego klasyka miało miejsce akurat w tym czasie, gdy naród ukraiński walczy o swoją wolność wojnie z agresorem – to samo miało miejsce przed 200 laty, gdy Mickiewicz walczył z poprzedniczką moskiewskiego imperium o wolność Polski i polskiego słowa poetyckiego.
„Odeskie” i „Krymskie sonety” Mickiewicza należą do kanonu polskiej poezji i dziś Dzięki przekładom M. Zerowa, M. Rylskiego, B. Tena, a obecnie i N. Horiszny należą one również do kanonów współczesnej poezji ukraińskiej i klasyki tłumaczeń. W przedmowie do czterojęzycznego przekładu „Sonetów krymskich” prezydent Andrzej Duda napisał: „Sonety krymskie” należą bezapelacyjnie do kanonu polskiej poezji (…) i my dotychczas czytamy ten jakże aktualny tekst, chociaż powstał przed dwustu laty, jest to bowiem opowieść o ziemi, w historię której wryło wiele ludzkich tragedii i która na zawsze pozostanie bliską sercu Ukraińców i Tatarów Krymskich”.
Będąc innymi, żyjąc w inaczej ułożonym świecie, powinniśmy dziś odczytywać twórczość Mickiewicza na nowo, jako jednego z założycieli szkoły poetyckiego odczucia i poetyckiej wizji życia ukraińskiego południa. Mickiewicz w swej poezji nie tylko wprowadził i rozwinął tradycje „petrarkizmu”, ale dokonał prób wprowadzenia ukraińskiego intertekstu, autentycznego ukraińskiego krajobrazu i mentalności do europejskiej poetyckiej cywilizacji. Poetka Natalia Horisznia swoimi przekładami uczyniła godny wkład do tego kanonu, odpowiednio odtwarzając w języku ukraińskim poetyckie osiągnięcia poety-proroka.
Aleksander Gordon
Tekst ukazał się w nr 15-16 (475-476), 29 sierpnia – 15 września 2025
